اسماعيليان و مغول و خواجه نصير الدين طوسي - حسن امین - الصفحة ٤٠٥ - مقايسه دو ستمگر

چنگيز، مصالح و منافع آنان را تأمين مى‌كرد و آنان به چيز ديگرى توجه نداشتند، و چنانچه آنها يا برخى از آنان توجه هم داشتند، ضعيف‌تر از آن بودند كه كارى از عهده ايشان بر آيد، و كمتر از آن بودند كه چنگيز به آنان توجهى كند.

ولى هولاكو كه در بدسرشتى از جدش چنگيز كم نداشت، بازدارنده‌اى داشت كه لجامش را بگرداند و رامش سازد و جلودار سرعتش گردد. بازدارنده‌اى كه مانند آن را چنگيز نداشت. اين بازدارنده در شخصيت مردى مخلص و قوى النفس و با اراده به ظهور رسيد كه وقتى سخنى مى‌گفت، شنونده، هرچند هولاكوى جبار ستمگر باشد، به گفته‌اش توجه مى‌كرد.

محمد مدرسى در كلامى كه در ابتداى اين فصل ذكر كرديم، چه رسا گفته است: «خواجه نصير الدين طوسى علاوه‌بر مقام علمى كه داشت توانست بر مزاج هولاكو تأثير بگذارد و به تدريج بر عقل وى چيره گردد و آن خون‌آشام را رام سازد و او را به اصلاح امور اجتماعى و فرهنگى و هنرى متوجه سازد.

برترى خواجه نصير الدين طوسى بر جهان اسلام اين بود كه از سر ناچارى با هولاكو همنشين شد و مانع از اين شد كه [شهرهاى‌] قزوين و همدان و دينور و كرمانشاه و حلوان و اسد آباد و بصره و شوشتر و همه شهرهاى خوزستان، سپس بغداد[١] و ديار بكر و شهرهاى الجزيره و حماة و حمص و

[١]در «الحوادث الجامعه» ص ٣٣٣ و در «جامع التواريخ» ج ٢، ق ١، ص ٢٥٩٥ كه مؤلفان آنها معاصر [آن حوادث‌] و شاهد آن بوده‌اند آمده است كه هولاكو به بازسازى خرابى‌هاى شهر و ترميم و بازگرداندن كارهاى اهالى آن‌جا به همان شكل سابق، فرمان داد.

بدين‌گونه مى‌بينيم كه طوسى، هولاكو را وادار ساخت تا خرابى‌ها و سوخته‌هاى شهر را با خرج دولت به صورت اوّل درآورد.

و صاحب كتاب (مراصد الاطلاع) كه كتابش را پس از فتح بغداد نوشته است، از محله‌هاى بغداد