اسماعيليان و مغول و خواجه نصير الدين طوسي - حسن امین - الصفحة ٣٧٠ - حكومت فاطمى

از مراحل پيشرفت انديشه اسلامى بود. فاطميان پايه‌هاى فكرى مستحكمى را پى افكندند كه مبناى فكرى نسلهاى بعد گرديد. اگر روزگار فاطمى شاهد نزاع فكرى بين اهل سنت و شيعه بود، ولى اين اختلاف و كشمكش در زمينه‌هاى فكرى نمودار بود و باعث حركت جامعه اسلامى به سوى تكامل مى‌گشت. چنان كه گاهى اين اختلاف به درگيرى و مشاجره و مناقشه‌اى منجر مى‌گشت كه بر حيات فكرى تأثيرگذار بود بدان‌گونه كه زبان شعرا گشوده شد و قلم نويسندگان جهشى كرد و مجالس فكر و انديشه برپا گشت و كسانى كه [در اين زمينه‌] باهم اختلاف و نزاع داشتند براى ما يك انديشه بارور به يادگار نهادند.

مؤلف مزبور در كتابش گفته‌هاى برخى از انديشمندان و مورخان را درباره فاطميان نقل مى‌كند كه از آن جمله، مطلبى است از محمد عبد اللّه عنان در كتابش «الحاكم بأمر اللّه» صفحه ٣٦ تا ٣٢٨ و آن مطلب اين است:

دولت فاطمى در بسيارى از مبانى حكومت و اداره [مملكت‌] و نيز در بسيارى از رسوم و ترتيبات، مبتكر و نوآور بود. اين رسوم و ترتيبات و راى تازگى و شگفتى قانونى‌اش همان رنگ والا و عالى‌اى را داشت كه حكومت فاطمى و ديگر مظاهر آن داشت.

هنگامى كه سرزمين‌هاى تحت سيطره اين حكومت وسعت يافت و سلطه‌اش با گشايش مصر و شام، عظيم گشت، دريافت كه تشكيلات ادارى و سياسى اين فرمانروايى عالى نيز بايد توسعه يابد و به روشها و طرح‌هاى نظامى مذهبى و تمدنى متداول بسنده نكرد، بلكه در تنظيم اصول و طرحهاى قانونى مطابق با نيازها و اهداف سياسى و دينى‌اش به ابتكار و نوآورى روى آورد.