اسماعيليان و مغول و خواجه نصير الدين طوسي - حسن امین - الصفحة ١٩٥ - سرانجام نزاريان و قلاع ايشان
هلاكو هيچگاه شگفتى خود را از عظمت و موقعيت هولانگيز قلعه الموت پنهان نمىكرد. از جمله مكانهاى درون قلعه كه مغولها آن را ويران كردند، كتابخانه بزرگى بود كه نزاريان براى گردآورى كتابهاى نفيس آن زحمتهاى فراوانى متحمل شده بودند. در آن حال به جوينى كه همراه هلاكو بود اجازه داده شد كتابخانه الموت را بازرسى و آنچه را كه مناسب و ضرورى به نظرش مىرسد، حفظ كند.[١]
هلاكو عدهاى را كه لمبسر را محاصره كرده بودند، گذاشت و خود به طرف قزوين حركت كرد. وى در بيست و هفتم ذيحجه سال ٦٥٤ ه در هفت فرسنگى قزوين اطراق كرد. آنگاه خور شاه را به دربار برادرش، منگوقاآن فرستاد و قبل از اينكه خور شاه به دربار برسد، منگوقاآن عدهاى را فرستاد كه در راه بين ابهر و قزوين، خور شاه و تمامى همراهانش را از زن و مرد و كودك، از دم تيغ گذراندند.
آنچه گذشت سرگذشت كسانى بود كه ابن تيميه آنها را اسماعيليان ملحد
[١]علاء الدين جوينى به هنگام فتح قلاع نزاريان توسط مغولها، همراه هلاكو و شاهد وقايع بود. وى زحمت زيادى كشيد تا توصيف تاريخى مفيدى از وقايع آنجا به عمل آورد و آنها را در كتابى كه به زبان فارسى نگاشت و آن را تاريخ جهانگشا ناميد، گردآورى كرد. جوينى در بخشى از اين كتاب مىنويسد:
«من مىدانستم كه در آنجا خزانه كتابهاى نفيسى است كه آوازه آنها تمام جهان را پر كرده است. پيش خود گفتم كه خوب است براى آگاهى از چند و چون اين كتابها از فرصت استفاده كنم. هلاكو فورا از اين پيشنهاد استقبال كرد و من از كتابخانه ديدار كردم و نفيسترين قرآنها و كتابهاى موجود در خزانه را انتخاب كردم و همچون اخراج حى از ميت، آنها را از كتابخانه خارج نمودم. همچنين مقاديرى آلات و ادوات نجومى مانند ذات الكرسى، ذات الحلق و انواع اسطرلاب تام و نصفى و ذات الشعاع را با خود بيرون آوردم. اما كتابهايى را كه صرفا در عقايد اسماعيليان و دعوت آنها بود، به جاى گذاشتم كه همگى آنها در آتش سوختند». جوينى سپس اشارهاى مىكند مقادير بىشمارى از طلا در اين خزانه بود. يكى از كتابهاى نفيسى كه جوينى به آنها دست يافت، كتابى بود در تاريخ جبل و ديلم، تأليف فردى به نام فخر الدوله بويهى كه جوينى از آن براى نوشتن تاريخش استفاده كرد. شبيبى هم قسمتهايى از آن را در مورد تاريخ اين مناطق، در كتابش موسوم به «مورخ العراق ابن الفوطى» آورده است.