علمی که بر هر مسلمان واجب است چیست ؟ غزالی - که متعلق به حدود نهصد سال پیش است - در کتاب احیاء العلوم‌ ، و دیگران هم [ این سؤال را ] طرح کرده و گفته اند نمی‌توان این را به‌ علم خاصی محدود کرد ، مطلب را این جور بیان کرده اند - و درست هم بیان‌ کرده اند - که ما در اسلام دو نوع علم داریم : بعضی علمها هست که نفس‌ علم - خودش - مورد تکلیف است ، یعنی چیزی است که خودش را باید دانست مثل علم به خدا و به اصطلاح " اعتقادات " که خودش لازم است‌ چنین علمی خودش واجب است ولی علمهایی هم داریم که به اصطلاح فقها واجب‌ تهیئی است ، تقریبا یعنی واجب مقدمی است ، یعنی علم مقدمه عمل است ، از آن جهت واجب است که اگر مسلمانان بخواهند وظیفه شان را انجام بدهند ، بدون [ دانستن ] آن علم ممکن نیست ، واجب است ، ولی نه واجب نفسی‌ ذاتی ، بلکه واجب نفسی تهیئی ، برای آماده شدن .

&gt مؤنث قرار بگیرد به مرد اختصاص پیدا می‌کند و گرنه مفهومش اعم است‌ در خود قرآن این جور است ، مثلا می‌گوید : " هل یستوی الذین یعلمون و

الذین لا یعلمون »" ( ١ ) اینجا " الذین »" صیغه مذکر است ، ولی‌ احدی نمی‌گوید " مردانی که می‌دانند " ، بلکه می‌گویند " کسانی که‌

می‌دانند " [ یا می‌گوید : ] " ام نجعل الذین امنوا و عملوا الصالحات‌

کالمفسدین فی الارض ام نجعل المتقین کالفجار »" ( ٢ ) در هیچ مورد کسی‌ نمی‌گوید که " الذین امنوا و عملوا الصالحات »" یعنی مردان مؤمن ، بلکه یعنی کسان مؤمن فقها به طور کلی این جور تعبیرات را هرگز به مرد اختصاص نمی‌دهند ، این تعبیرات را برای اعم از زن و مرد می‌دانند " مسلم‌

" یعنی جنس مسلمان ، مثلا پیغمبر فرمود : " المسلم من سلم المسلمون‌

من یده و لسانه » " مسلمان کسی است که مسلمانان دیگر از دست و زبان او در امان و به سلامت باشند دیگر کسی نمی‌گوید مرد مسلمان چنین است و این‌ سخن شامل زن مسلمان نمی‌شود [١] : زمر / [٩] [٢] : ص / . ٢٨