اسلام و مقتضیات زمان 2 - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٥٤

٣٠ سال پیش - دوره اوج توده گری در ایران - ترجمه شد ، از کتابهایی بود که لااقل حزب توده ایران آن را به رسمیت می‌شناخت و ظاهرا همه مارکسیستها به رسمیت می‌شناسند .
فصل اول این کتاب [١] تحت عنوان " قوای محرکه تاریخ " بحث می‌کند ما قسمتهایی از آن را که لازم می‌دانیم ، نقل می‌کنیم و بعد تجزیه و تحلیلی‌ روی این گفته ها به عمل می‌آوریم تا ببینیم آیا ما حرفهای اینها را نمی‌فهمیم ، یا این حرفها خیلی حرفهای بی پر و پایه و لااقل بی دلیلی است‌ بحثش از اینجا شروع می‌شود که می‌گوید : " اگر از ما بپرسند افکار انسان زاده چیست ؟ ناگزیر می‌شویم در مطالعات خود زیاد دور برویم ما نباید آن اشتباهی که ماتریالیستهای قرن‌ هجدهم می‌کردند و می‌گفتند : " فکر از مغز می‌تراود چنانکه صفرا از جگر " و صرفا فکر و شکل فکر را ناشی از خصوصیات مادی مغز افراد بدانیم " [٢] .
مقصودش این است که درست است که مغز ، علت مادی افکار است ، ولی‌ شکل افکار ، بیشتر به شرایط اجتماعی زندگی هر کس بستگی دارد . می‌گوید : " این حرف درست نیست که بگوییم تاریخ ساخته عمل افرادی است که به‌ نیروی میل خود کار می‌کنند و چون این عملیات ناشی از افکار آنهاست ، پس‌ تاریخ محصول دماغ این افراد است " [٣] .