وجدان بر عهده ما نهاده است .
البته این مساله مبتنی بر این است که آیا چنین وجدانی را که آقای‌ کانت می‌گوید ، علم قبول می‌کند ؟ و ثانیا آیا خود آن وجدان یک امر متغیری نیست [١] ؟ معیار سوم ، معیار عقلانی است نه وجدانی این معیار می‌گوید : اینها همه‌ حرف است " انسان غیر را غایت قرار بدهد ! " مگر چنین چیزی می‌شود ؟ ! انسان خودخواه آفریده شده است آن غریزه‌ای که در انسان هست ، صیانت‌ نفس و صیانت ذات است و به دنبال آن ، کوشش برای بقا و به دنبال‌ کوشش برای بقا ، تنازع برای بقا و به دنبال تنازع بقا ، تعاون بقا پیدا می‌شود ، یعنی آنچه که انسان اصالتا به دنبال آن هست ، خودش است ، به‌ خاطر خودش کوشش می‌کند و به خاطر خودش هم وارد تنازع می‌شود ، ولی همین‌ تنازع بقا ، منجر به تعاون می‌شود ، یعنی وقتی که انسان در مقابل یک‌ نیروی قوی تر از فرد خودش قرار گرفت ، با افرادی که با او اشتراک‌ منافع دارند اتحاد و تعاون تشکیل می‌دهد برای اینکه دشمن را از میان ببرند ، یا برای اینکه بتوانند هدف مشترکی را که نفعش به همه آنها می‌رسد نائل‌ شوند ، مثل همه شرکتهای تجاری یا صنعتی و فنی که وجود دارد و بر اساس‌ تعاون است این تعاونها را چه چیز به وجود آورده ؟ نفع پرستی فردی ، فردیت وقتی من و شما و چند نفر دیگر که دنبال منافع خودمان می‌رویم ، تشخیص دادیم که برای اینکه منافع بیشتری ببریم ، بهتر آن است که با یکدیگر همکاری و تعاون داشته باشیم و شرکتی بر اساس اصولی تاسیس کنیم ، این کار را انجام

[١] البته وجدانی که او می‌گوید ، برای همه افراد ثابت است .