وسیعی است گو اینکه خوب عمل نمی‌شود ، یعنی یک وظیفه بزرگ برای‌ مجتهدین ، آشنایی با موضوعات است ، فقیه اگر با موضوعات آشنا نباشد ، اهمیتها را درک نمی‌کند ، وقتی که اهمیتها را درک نکند ، بسا هست که‌ پافشاری می‌کند روی موضوع کوچکتر ، و موضوع بزرگتر را از دست می‌دهد ولی‌ اسلام این راه را جلوی پای او گذاشته است . اینجا آن جایی است که واقعا بر فقها و مجتهدین واجب می‌شود که شرایط زمان خودشان را بشناسند ، یعنی اهم و مهم ها را در زمانهای مختلف‌ بشناسند اگر بشناسند ، بسیاری از مشکلاتی که امروز طرح می‌شود و واقعا به‌ صورت یک موضوع مشکل و یک بن‌بست وجود دارد از میان می‌رود این ، یک‌ راه است در انطباق اسلام با مقتضیات زمان : تغییر قانون اسلامی ، اما تغییری که نسخ نیست ، تغییری که خود اسلام اجازه داده است ، خودش وضع‌ قوانین خودش را به گونه ای قرار داده است بالنتیجه در شرایط مختلف ، زمانهای مختلف ، مکانهای مختلف ، فرق می‌کند حتی خوردن شراب ، چقدر در اسلام روی این حرام تاکید شده ، این دیگر قابل بحث نیست ، ولی واقعا اگر در جایی حفظ جانی موقوف به آن باشد - که تشخیص آن هم با پزشکان است‌ وبا فقها نیست - و پزشکی گفت حفظ این جان محترم و این مسلمان ( غیر مسلمان را که اسلام می‌گوید او به شریعت و قانون خودش عمل می‌کند ) منحصرا موقوف به این است که مشروب بخورد ، [ فقها ] می‌گویند بخورد ، چرا ؟ چون از نظر اسلام ، حفظ جان او از نخوردن مشروب مهمتر است . [ حال ] مساله پزشکی نباشد ، اگر کسی در شرایطی قرار گرفته که دارد از تشنگی از میان می‌رود و باید مایعی - به هر شکلی