اسلام و مقتضیات زمان 2 - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٧٨

- اگر می‌بینیم کارگری مثل بورژوا فکر می‌کند و یا سرمایه اندیشه کارگری‌ دارد ، باید این جور توجیه کنیم که به خاطر توسعه ارتباطات ، آنها می‌توانند با فرهنگ یکدیگر آشنا شوند موقعی که فرزند سرمایه‌دار توانست‌ با ارزشهای طبقه کارگر آشنا بشود و در اثر مطالعه ، جهت تاریخ را دریابد و به آن ایمان بیاورد و فرضا متوجه شود که در آینده طبقه کارگر پیروز می‌شود ، نظام ارزشهایش دیگر ارزشهای سرمایه‌داری نیست ، محیط برای این‌ وجدان ، ارزشهای تازه‌ای می‌سازد و وجدانش می‌شود وجدان کارگری .
اگر ما می‌گوییم " فکر به نوبه خودش اثر می‌گذارد " اولا باید با منطق‌ دیالکتیکی فکر کرد که درست است که فکر ابتدائا زائیده شرایط است ، اما متقابلا بر شرایط تاثیر می‌گذارد . . .
جنابعالی می‌فرمایید " منطق دیالکتیکی " ، اگر مقصودتان " تاثیر متقابل فکر و شرایط مادی " است [١] پس منطق ما دیالکتیکی است نه‌ شما ، پس چرا شما اسم یکی را زیر بنا می‌گذارید ؟ یکی را اصل و دیگری را فرع می‌دانید ؟ شما که یکی را اصل و دیگری را فرع می‌دانید ، منطقتان‌ دیالکتیکی نیست .
یک وقت شما - همین طور که من عرض کردم - می‌گویید : شرایط مادی زندگی‌ ، عامل مؤثری است روی وجدان ، وجدان هم عامل مستقلی است که متقابلا روی‌ شرایط مادی اثر می‌گذارد ، هر دو روی یکدیگر اثر می‌گذارند بدون اینکه یکی‌ را اصل و دیگری را طفیلی و تابع بدانیم .