عرفان اسلامى تفسير مصباح الشريعه و مفتاح الحقيقه - انصاريان، حسين - الصفحة ٩٢ - دورنمايى از حقيقت عبادات

چنانچه حسا درك مى‌كنيم طهارت ظاهرى در پاكى و روشنى نفس تأثير دارد، مثلا هنگامى كه به وضو مى‌پردازيم و به وسيله اين عمل به طهارت ظاهرى پى‌برديم در خاتمه اين عمل عبادى يك نوع حالت صفا و انبساط در روان خود احساس مى‌كنيم كه اين حالت قبل از انجام وضو در ما نبود و علت آن همان طور كه اشاره گرديد راز بستگى ميان روان و تن است و گرنه ظاهر بدن از عالم محسوس و روح نظر به اصل فطرتش از عالم ملكوت است و موقعيت آن در اين بدن مانند كسى است كه از موطن اصلى خويش دور گشته و غريب افتاده باشد، بنابراين هم چنان كه از معارف نفسى آثارى به بدن فرود مى‌آيد از اعمال جوارحى هم انوارى به سوى روح بالا مى‌رود.

حج اين عمل عظيم اسلامى و عبادى آنچه را كه ساير عبادات در بردارد، شامل است، بعلاوه رياضت‌هاى خاصى را نيز دارا مى‌باشد كه عبارتست از ترك وطن، رنج دادن به تن، گذشتن از مال، گسيختگى از آرزوها، تحمل مشقت‌ها، تجديد پيمان، حاضر شدن در مشاعر و آگاهى يافتن بر شعائر و ديدن آن‌هاست.

در افعال حج، خلوص نيت براى ياد خداى و روى آوردن به او به اقسام ديگر طاعات و عبادات نيز پديد مى‌آيد.

با اين كه بعضى از اعمال حج امورى هستند كه نفوس به حكمت و رموز آن آشنايى ندارند و عقول به معانى آن‌ها پى نمى‌برند، مانند افكندن سنگ‌ريزه به جمار و رفت و آمد بين صفا و مروه بر سبيل تكرار، مع هذا نمى‌توان ترديد نمود كه احكام خداوندى همگى داراى حكمت بالغه و مصالح و منافع عاليه است، منتهى مصلحت بعضى از آن ها روشن و بعضى پنهان و برخى به نحوى است كه بيشتر عقل‌ها به آن ها پى نمى‌برند و در اين قسم است كه نور كمال بندگى، به تمام حقيقتش محقق مى‌شود؛ زيرا در اعمالى كه حكمت و مصلحتش ظاهر باشد،