درآمدى بر عرفان اسلامى - اراکی، محسن - الصفحة ٨٤ - ٤ معرفت عرفانى؛ عملآفرين و محرك
وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثِيراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ[١].
بسيارى از جنيان و آدميان را براى جهنم فراهم نمودهايم آنان كه دلهايشان را براى دانايى به كار نمىبردند و از ديدگانشان براى بينايى بهره نمىجستند و از گوشهايشان براى شنوايى استفاده نمىكردند. آنان چهار پايانند؛ بلكه گمراهتر! هم آنانند غفلتزدگان.
وَ ما كانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَ يَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ[٢].
هيچ كس نمىتواند ايمان آورد، مگر به خواست و اذن خدا و آنان را كه تعقل نمىكنند به پليدى گرفتار مىكند.
تعقلّ، راه پاكى و پاكيزگى و تزكيه است و آنكس كه در اين راه گام برندارد سرنوشتى جز ناپاكى و پليدى نخواهد داشت و به همين دليل پليدى، نتيجه عدم تعقل مىباشد. معرفت عرفانى، نتيجه همين پاكى است كه با عمل صالح و سلامت طريق همراه است.
در آيات گذشته و مانند آنها، «تعقل و فقه و علم» به معناى معرفت عرفانى به كار رفته و به همين دليل با اثر عملى، همدوش و همراه است. نيز به همين جهت است كه اين نوع از تعقل و فهم از فعاليتهاى ارادى و اختيارى
[١] . سوره اعراف: ١٧٩.
[٢] . سوره يونس: ١٠٠.