درآمدى بر عرفان اسلامى - اراکی، محسن - الصفحة ١٤٦ - مراحل و مراتب ذكر

او در اين دو بيت از آيه پيش گفته الهام گرفته و رسول اكرم صَلَّى‌اللَّهُ عَلَيهِ‌وَآلِه را نرگس مستانه‌اى معرفى كرده كه در عشق الهى كامل گشته و در دست‌يابى به كامل‌ترين مرحله عشق الهى همتايى ندارد و كسى به اين پايه از كمال نرسيده است، چنانكه در قرآن كريم نيز از آن وجود مبارك به‌ أَوَّلُ الْمُسْلِمِينَ‌ تعبير شده است.

حافظ در جاى ديگر نيز به همين معنى اشاره زيبايى دارد:

در اين ابيات با اشاره به وجود مقدس رسول اكرم صَلَّى‌اللَّهُ عَلَيهِ‌وَآلِه او را «حق گزار» ناميده كه به معناى طاعت و فرمان‌بردارى كامل از خداى متعال است و به اخلاص او در اين اطاعت اشاره كرده و او را به همين مناسبت «يار يك جهت» ناميده است.

مراتب بالاى اسلام جز با طى مراحل سلوك و ذكر و دست‌يابى به عالى‌ترين مراحل ذكر قلبى حاصل نمى‌گردد. فرمان‌بردارى از خداى متعال در عمل، نخستين مرحله اسلام حقيقى است. انسان مى‌تواند با طى مراحل ذكر عملى و سپس ذكر قلبى، فاصله بين خدا و بنده را طى كرده و به جايى برسد كه جز خدا نبيند و جز او نخواهد.

دست‌يابى به مراحل بالاى ذكر عملى و ذكر قلبى، جز با پيروى كامل از تعاليم رسول اكرم صَلَّى‌اللَّه عَلَيهِ‌وَآلِه ممكن نيست. با پيروى از او مى‌توان به جايى‌