درآمدى بر عرفان اسلامى - اراکی، محسن - الصفحة ١٣٦ - مراحل و مراتب ذكر
ذكر، يعنى ذكر عملى و سپس ذكر قلبى مىرساند. برخى از مهمترين شرايط و آداب ذكر لسانى به اين ترتيب است:
١. توجّه
توجه به خداى متعال و انصراف ذهن و دل از غير او به سوى او، نخستين شرط ذكر حقيقى است.
٢. اخلاص
اخلاص، شرط اساسى ذكر است. ذكر بدون اخلاص مفيد نيست. اخلاص به معناى آن است كه ذاكر جز براى خشنودى خدا عملى انجام ندهد و ذكر خدا را تنها براى خشنودى او انجام دهد نه براى خشنودى ديگران.
در مراتب بالاى اخلاص، انسان به جايى مىرسد- و بايد برسد- كه ذكر خدا را حتى براى لذت بردن خويش هم انجام ندهد و در حقيقت خودى براى خويش نبيند تا بخواهد براى خوشى آن خويش به ذكر خدا بپردازد. خود او، سراسر فانى در خشنودى خدا مىشود و بدين ترتيب چيزى جز خدا نمىبيند و به چيزى جز خشنودى خداوند نمىانديشد و احساسى جز خشنودى خدا در وجود او باقى نمىماند.
٣. تضرّع و دلشكستگى
ذكر خدا بايد از روى تضرّع و دلشكستگى باشد. چنانكه خداى متعال در قرآن كريم خطاب به رسول اكرم صَلَّىاللَّهُ عَلَيهِوَآلِه مىفرمايد: