درآمدى بر عرفان اسلامى - اراکی، محسن - الصفحة ١٤٩ - ١ ذكر حالى
نمونه بارز اين نوع از ذكر- چنانكه در قرآن كريم آمده است- بيدارى ساحرانى است كه در خدمت فرعون بودند و با ديدن آيات الهى كه توسط حضرت موسى عَلَيهِالسَّلَام ارائه شد، ناگهان بيدار شدند و به سوى خدا باز گشتند.
٢. ذكر بازدارى
اين نوع از ذكر حالى، براى مؤمنان باتقوايى حاصل مىشود كه گاهى دستخوش برخى تمايلات نامشروع مىشوند؛ لكن پيش از آلوگى به گناه به ياد خدا مىافتند و با ذكر الهى خود را از ارتكاب رفتار نادرست باز مىدارند. قرآن كريم در اشاره به اين نوع از ذكر مىفرمايد:
إِنَّ الَّذِينَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّيْطانِ تَذَكَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ[١].
آنانكه با تقوايند، هرگاه خيال گناهى آنان را از سوى شيطان فرا رسد، به ياد خدا مىافتند (و در پرتو ياد او، راه حق را مىبينند و) ناگهان بينا مىگردند.
٣. ذكر بازآيى
اين قسم براى كسانى است كه به گناه آلوده مىشوند؛ لكن به سرعت به خود آمده، پشيمان گشته و به درگاه الهى توبه نموده و به سوى خدا باز مىگردند:
[١] . سوره اعراف: ٢٠١.