درآمدى بر عرفان اسلامى - اراکی، محسن - الصفحة ٢٩ - پ) تقدم و تأخر عرفان اسلامى نسبت به ديگر رشتههاى علوم اسلامى

در نگاه عارف انسان كامل، همان انسان واصل است، يعنى كسى كه توانسته‌است با نفى خودى خويش به مرحله فناى در ذات احديت برسد؛ در نگاه فقيه، انسان كامل، انسان مطيع حق تعالى است؛ و در نگاه اخلاقى، انسان كامل، انسان فاضل‌است.

البته تفاوت موجود در غايت و غرض اين سه رشته، تنها يك تفاوت مفهومى است؛ زيرا هر سه غايت ياد شده از نظر مصداقى با يكديگر اتحاد كامل دارند. روشن است كه «انسان واصل» و «انسان مطيع حق» و «انسان فاضل» از نظر مصداق خارجى كاملًا بر يك‌ديگر منطبقند.

پ) تقدم و تأخر عرفان اسلامى نسبت به ديگر رشته‌هاى علوم اسلامى‌

با توجه به بحث‌هاى گذشته، جايگاه عرفان اسلامى از نظر تقدم و تاخر روشن مى‌شود. به اين معنا كه: عرفان نظرى به دليل نيازمندى به منطق و فلسفه‌الهى، در مرتبه متاخر از آن دو جاى دارد و عرفان عملى به دليل نيازمندى به دلايل نقلى در مرتبه متاخر از تفسير و حديث و فقه و اصول قرارمى‌گيرد. به عبارت ديگر، جايگاه عرفان نظرى در آخرين مرتبه علوم عقلى و جايگاه عرفان عملى در آخرين مرتبه علوم نقلى است.