درآمدى بر عرفان اسلامى - اراکی، محسن - الصفحة ٧٩ - ٣ دل، وسيله معرفت عرفانى
در سوره مباركه هود- همانگونه كه در آيات ١٠٨ و ١٠٩ سوره مباركه نحل نيز آمده بود- از دستدادن دل، از دستدادن خود به شمار رفته و بدترين شكستها و زيان كارىها به حساب مىآيد:
ما كانُوا يَسْتَطِيعُونَ السَّمْعَ وَ ما كانُوا يُبْصِرُونَ\* أُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَفْتَرُونَ[١].
نمىتوانستند بشنوند و نمىديدند (چون دل آنها مرده بود). آنانند كسانى كه خود را باخته و از دست دادهاند و آنچه را به دروغ پرداخته بودند از كف داده و سودى به حالشان نداشت.
بنابراين، دل وسيله ياد خدا و مركز حيات معنوى و ادراك و شهود باطنى است. اين حقيقت قرآنى، از مهمترين مقولههاى ادبيات عرفانى است كه با شيوهها و بيانات گوناگون بيان شده است. عارف رومى مىفرمايد:
|
آينه دل چون شود صافىّ و پاك |
نقشها بينى برون از آب و خاك |
|
|
هم ببينى نقش و هم نقّاش را |
فرش دولت را و هم فرّاش را[٢] |
|
و حافظ مىفرمايد:
|
سالها دل طلب جام جم از ما مىكرد |
آنچه خود داشت ز بيگانه تمنا مىكرد |
|
|
گوهرى كزصدف كون ومكان بيرون است |
طلب از گمشدگان لب دريا مىكرد |
|
و ابزار حسى را در اين مقوله معرفتى، جا و راهى نيست:
[١] . سوره هود: ٢١- ٢٠.
[٢] . مثنوى، دفتر دوم، ٧٤- ٧٣.