درآمدى بر عرفان اسلامى - اراکی، محسن - الصفحة ١٤٠ - مراحل و مراتب ذكر
نكردند) و تسليم نشدند؟! بلكه دلهاى آنها قساوت پيدا كرد و شيطان، هر كارى را كه مىكردند، در نظرشان زينت داد! (آرى،) هنگامى كه (اندرزها سودى نبخشيد و) آنچه را به آنها يادآورى شده بود فراموش كردند، درهاى همه چيز (از نعمتها) را به روى آنها گشوديم تا (كاملًا) خوشحال شدند (و به آن دل بستند) ناگهان آنها را گرفتيم (و سخت مجازات كرديم) در اين هنگام، همگى مأيوس شدند (و درهاى اميد به روى آنها بسته شد). و (به اين ترتيب) دنباله (زندگى) جمعيتى كه ستم كرده بودند، قطع شد و (در هر حال) ستايش مخصوص خداوند پروردگار جهانيان است.
٤. خوف و خشيت
قرآن كريم در موارد زيادى، همراهى ذكر با خوف الهى را توصيه مىكند:
وَ اذْكُرْ رَبَّكَ فِي نَفْسِكَ تَضَرُّعاً وَ خِيفَةً[١].
خداى را در دل ياد كن، همراه با زارى و دلشكستگى و همراه با خوف و خشيت.
خوف از خداى متعال سه شعبه دارد:
١. خوف رهبت: آن است كه انسان در برابر عظمت خداى متعال احساس كوچكى كند و خود را در برابر حقِ بزرگى كه خداى متعال بر بندگان دارد- كه همان حق طاعت محض و تسليم كامل است- مقصّر بشمارد. البته اين يك باور، صرفاً ذهنى يا صرفاً يك توهم و گمان نيست، بلكه حقيقتى محض است كه برهان و وجدان بر آن گواهى مىدهند. اين يك اعتقاد حقيقى
[١] . سوره اعراف: ٢٠٥.