ذكر آن صرف‌نظر شد[١] ولى ذكر اين نكته ضروريست كه پيامبر در حفر خندق هيچ امتيازى براى خود قايل نشد و مانند ديگران بكندن زمين مشغول شد و اين خلق او مسلمانان را در كارشان بسيار ترغيب نمود، ما بايد اين موضوع را بعنوان يك اصل غير قابل ترديد بپذيريم كه اخلاق و عمل رهبر تا حدود زيادى در پيروان و افراد زيردست او تاثير دارد، سخنرانيها و شعارها هم بى‌تاثير نيست ولى عمل رهبر تاثير خاص بخود را دارد، روز دوم كه جابر براى كارى خدمت آنحضرت مشرف ميشود مى‌بيند حضرت در مسجد فتح دراز كشيده و عبايش را زير سرش گذاشته (طبعا بدنش بر خاكها بوده) و بر شكم خود (از گرسنگى چنانكه مشهور است) سنگ بسته است!!

آيا مستضعفان بخاتم انبيا (ص) پناه ببرند، يا بكاخ‌نشينان مسكو و پكين كه از بهترين مواهب مادى برخوردارند؟!

روزى فاطمه مقدار كمى نان براى پدرش در خندق آورد حضرت فرمود اين شكسته قرص نان چيست عرض كرد قرص نانى براى حسن و حسين پختم كمى از آن را براى شما آوردم!! حضرت فرمود بدانكه اين اولين غذائى است كه در دهان پدرت از سه روز باينطرف داخل ميشود!!!

حالا كه مجملى از جنگ خندق را فهميدايم برميگرديم به تفسير آيات مربوطه بان.

[١] مدرك ما در نقل اين داستان تفسير مجمع البيان و تفسير برهان و تهذيب سيره ابن هشام بود.