شود، سه روز ديگر را نيز به تنهائى در كوه گذراندند. شب سوم كه حضرت در خانه ام مسلمه بود آيه مباركه نازل شد (لَقَدْ تابَ اللَّهُ ...) و نيز اين آيه نازل شد (وَ عَلَى الثَّلاثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا ...)

بهرحال درين جنگ دو موضوع مشخص شد يكى حال منافقين كه تا حدود زيادى مفتضح شدند و ديگرى اهميت جنگ و قبح تخلف از ان.[١]

" فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ ... فَاقْعُدُوا مَعَ الْخالِفِينَ‌ (آيه ٨١- ٨٣)

ترجمه سه آيه فوق كه در مذمت تخلف‌كنندگان جنگ مذكور وارد شده است چنين است تخلف‌كنندگان و تاركين جهاد به نرفتن خود برخلاف (يا بعد از رفتن) رسول خدا خوشحال بودند و از جهاد نمودن بجان و مال در راه خدا

[١] نگارنده احتمال ميدهد كه تاكيد بر جهاد و تشديد بر متخلفين با تعداد زياد لشكريان و عدم وقوع جنگ در تبوك بمنظور نشان دادن اهميت جهاد بوده و اينكه مسلمانان جهاد را تكليف مهمى بحساب آورند، و اين جنگ آخرين جنگ پيامبر اسلام( ص) بوده است، بلى در اينجا اين سئوال پيش مى‌آيد كه جهاد واجب كفائى است نه عينى و در جنگ تبوك لشكر باندازه كافى وجود داشت بلكه اصلا جنگى بانصورت رخ نداد پس متخلفين مومن نبايد مستحق سرزنش و تاديبى باشند، ممكن است كه در اينجا چند جواب داد اول: تصور اين بوده كه لشكر روم زياد است، جهاد در نظر آنان واجب عينى بوده و متخلفين باعتقاد خود عمل واجب را ترك نموده‌اند، هرچند كه در واقع واجب نبوده و ثانيا مردم مدينه در زمان حضور حضرت رسول وظيفه داشته-- اند كه حتما در هرجهاد- چه دشمن كم باشد و چه زياد- اشتراك كنند مگر اينكه پيامبر اذن بنرفتن بدهد و اين يك حكم مخصوص باهل مدينه است بدليل آيه مباركه ما كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا ... ثالثا جهاد در فرضى كفائى است كه پيامبر كسى را معين امر برفتن ننموده باشد، وگرنه بلا شك واجب عينى ميشود و درين جنگ پيامبر از همه خواسته بود بسوى دشمن بروند.