شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٩٥ - مسئله سوم چگونگى ترتيب آيات

طباطبايى و آية اللَّه معرفت را نيز به گروه سوم ملحق كرد؛ زيرا ايشان نيز با ترتيب بسيارى از سوره‌ها در زمان پيامبر صلى الله عليه و آله موافق، و بر اين باورند كه شواهد تاريخى فقط از اثبات ترتيب همه سوره‌ها به مفهوم مطلق آن ناتوان است؛ ولى ترتيب بيشتر سوره‌ها را مى‌تواند ثابت كند، و اين قولى است كه مى‌توان با آن موافقت نمود.

مسئله سوم: چگونگى ترتيب آيات‌

در باره زمان تدوين و تنظيم آيات، قرآن‌پژوهان بر يك نظر نيستند. بسيارى معتقدند، چينش و نظم كنونى آيات و شروع و ختم آنها در درون سوره‌ها، به دستور و اعلام پيامبر خدا صلى الله عليه و آله بوده و به اصطلاح، نظم آيات، «توقيفى» است. اين ديدگاه چنان رايج است كه حتى جمعى در باره آن، ادعاى اجماع كرده‌[١] و آن را ترديدناپذير برشمرده‌اند.[٢] اين گروه از قرآن‌پژوهان به ادله ذيل استناد كرده‌اند:

١. رواياتى كه بر اساس آنها پيامبر صلى الله عليه و آله برخى سوره‌هاى قرآن را با ترتيب كنونى در نماز و غير نماز، تلاوت مى‌كردند.[٣]

٢. رواياتى كه بر پايه آنها رسول خدا صلى الله عليه و آله آياتى را به عنوان اوّلين يا آخرين آيات سوره‌ها اعلام مى‌كرد.[٤]

٣. رواياتى كه بر اساس آنها رسول خدا صلى الله عليه و آله با اشاره جبرئيل آياتى را در سوره‌هاى خاصّى قرار مى‌داد؛[٥] مانند روايتى كه مى‌گويد: پس از نزول‌ «إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ

[١]. فتح البارى: ج ٩ ص ٣٧؛ الإتقان فى علوم القرآن: ج ١ ص ١٦١؛ روح المعانى: ج ١ ص ٤٧؛ مباحث فى علوم‌القرآن: ص ٧١.

[٢]. المحرر الوجيز: ج ١ ص ٥٠؛ التحرير و التنوير: ج ١ ص ٨٥؛ روح المعانى: ج ١ ص ٤٧.

[٣]. مباحث فى علوم القرآن: ص ٧١.

[٤]. الإتقان فى علوم القرآن: ج ١، ص ١٦٢؛ بحوث فى تاريخ القرآن و علومه: ص ١٠٣.

[٥]. البرهان فى علوم القرآن: ج ١ ص ١٦٨( نوع ١٣).