شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٢٧٤ - پيشينه تاريخى پژوهش

از منظر روايى و تاريخى، در اين كه قرآن از سوى كاتبان وحى با دقت نوشته مى‌شد هيچ ترديدى نيست، بنا بر اين، مهم‌ترين مسائل چالشى در موضوع جمع قرآن، يكى زمان و چگونگى تنظيم آيات در درون سوره‌ها و ديگرى، ترتيب سوره‌ها در مجموعه مصحف به شكل كنونى است كه هر يك از قرآن‌پژوهان با بهره‌گيرى از روايات گسترده موجود و نيز قراين و شواهد تاريخى، نظرى را برگزيده است.[١]

همچنين با توجه به گزارش‌هاى تاريخى از اقدامات خلفا و صحابه در جمع قرآن، ذيل اين موضوع، از قرار گرفتن مجموع سوره‌ها بين دو جلد و نيز يكسان‌سازى قرائات و مصاحف بحث مى‌شود.

در خصوص پيشينه موضوع جمع قرآن، شايد بتوان ابن سعد (م ٢٣٠ ق) را از نخستين كسانى دانست كه روايات جمع قرآن را در بابى با عنوان «ذكر مَن جَمَعَ القرآنَ عَلى عَهدِ رَسولِ اللَّه» آورده است.[٢]

سپس بخارى (م ٢٥٦ ق) در كتاب صحيح خود افزون بر ذكر اين روايات به صورت پراكنده،[٣] شمار فراوانى از آنها را در بابى با عنوان «جمع القرآن» گرد آورده است.[٤] طبرى (م ٣١٠ ق) نيز در مقدمه تفسيرش، روايات جمع قرآن را نقل كرده است.[٥] باقلانى (م ٤٠٣ ق) از نخستين كسانى است كه مباحث جمع قرآن را در كتاب الانتصار للقرآن مطرح كرده و به طور مبسوط به نقد و بررسى روايات جمع قرآن پرداخته است.[٦] ابن عطيه (م ٥٤٦ ق) نيز در المحرر الوجيز به تفصيل به اين‌

[١]. مباحث فى علوم القرآن: ص ٦٥؛ مناهل العرفان: ج ١ ص ٢٤٠.

[٢]. الطبقات الكبرى: ج ٢ ص ٣٥٥.

[٣]. ر. ك: صحيح البخارى: ج ٥ ص ٢١٠- ٢١١ و ج ٦ ص ١٠٣.

[٤]. ر. ك: صحيح البخارى: ج ٦ ص ٩٨- ٩٩.

[٥]. تفسير الطبرى: ج ١ ص ٢١- ٢٢.

[٦]. ر. ك: الإنتصار للقرآن: ج ١ ص ٦٠- ٦٨، ١٦٤- ٣٠٠.