شناخت نامه قرآن بر پايه قرآن و حديث - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ١٩٤ - نظريه

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ‌\* إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ\* وَ رَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْواجاً\* فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَ اسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ كانَ تَوَّاباً.

به نام خداوند رحمتگر مهربان. آن گاه كه يارى و ظفر خداوند آمد، و مردم را بينى كه گروه گروه وارد دين خدا مى‌شوند، پس پروردگارت را با حمد تسبيح كن و از او درخواست آمرزش نما كه او توبه‌پذير است».

با نزول اين سوره، صحابه خرسند شدند؛ زيرا پيروزى مطلق اسلام بر كفر و تثبيت و استحكام پايه‌هاى دين با گرويدن گروه‌هاى مختلف مردم را بشارت مى‌داد.

ولى عباس عموى پيامبر، به سبب خبر دادن سوره از پايان كار پيامبر، از نزول آن سخت غمناك شد و پيامبر پس از آن دو سال بيشتر زنده نبود.[١]

در روايتى از امام صادق عليه السلام و نيز امام رضا عليه السلام آخرين سوره، «إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ» معرفى شده است.[٢] از ابن‌عباس نيز گزارش شده كه آخرين سوره، نصر است.[٣]

٢. سوره برائت: رواياتى آخرين سوره را برائت معرفى كرده است كه نخستين آيات آن در سال نهم هجرى نازل شد و پيامبر صلى الله عليه و آله على عليه السلام را فرستاد تا آن را بر جمع مشركان بخواند.[٤]

٣. سوره مائده: در روايتى آخرين سوره نازل شده، مائده دانسته شده است.[٥]

نظريه‌

در جمع‌بندى روايات مربوط به آخرين سوره‌اى كه بر پيامبر نازل شده چند نكته‌

[١]. مجمع البيان: ج ١٠ ص ٨٤٤؛ الدرّ المنثور: ج ٦ ص ٤٠٦.

[٢]. ر. ك: ص ١٦٦ ح ١٢٤ و ١٢٥.

[٣]. تفسير ابن كثير: ج ٨ ص ٤٨٢؛ تفسير القرطبى: ج ٢١ ص ٢٢٩؛ الإتقان فى علوم القرآن: ج ١ ص ٨٤.

[٤]. التبيان فى تفسير القرآن: ج ٣ ص ٤٠٧؛ تفسير الصافى: ج ٢ ص ٣١٨- ٣٢٠؛ أسباب النزول: ص ١٧.

[٥]. التبيان فى تفسير القرآن: ج ٣ ص ٤١٣؛ تفسير ابن كثير: ج ٣ ص ٣؛ الدرّ المنثور: ج ٢ ص ٢٥٢.