او سپس تأسف مى‌خورد بر جهالت و جمود حاكم بر افكار بسيارى از كسانى كه لباس علما بر تن كرده و سبب شده‌اند كه قرآن به مخالفت با دستاوردهاى مسلّم علمى متهم شود. (٢١)

سراسر آثار سيد جمال گوياى دعوت او به آموختن علوم جديد است. (٢٢)

او بر حال مسلمانان تأسف مى‌خورد كه نفرت از استعمار گران، آنان را به بيزارى از علوم و فنون جديد وا داشته است و حال آنكه بر آنان است كه هرجا فضيلتى و معرفتى يافتند، خود را سزاوارتر در كسب آن بدانند و نگذارند كه مخالفان اسلام در آموختن علوم، برايشان پيشى گيرند. (٢٣)

هر چند سيد به جهات متعدد كه شايد مهمترين آنها حفظ وحدت ميان مسلمانان و تمركز بر اهداف ضد استعمارى بود ـ چنان كه از آثارش هويداست ـ، هيچ يك از آراى فقه سنتى را نقد نكرده، اما با توجه به مبانى عقل گراى او مى‌توان انتظار داشت كه نگاه فقهى ـ حقوقى او در مواجهه با دگرگونيهاى دوران مدرن و دستاوردهاى علوم نوين ـ بخصوص علم حقوق و ساير شاخه‌هاى علوم انسانى ـ بيش از گرايش سنّتى در فقه از خود انعطاف نشان دهد.

منابع

١. آدميت، فريدون، ايدئولوژى نهضت مشروطيت ايران، پيام، تهران، ١٣٥٥، چاپ اوّل.

٢. الگار، حامد، ميرزا ملكم خان، ترجمه جهانگير عظيما و مجيد تفرشى، مدرس، تهران، ١٣٦٩، چاپ اوّل.

(٢١) همان.
(٢٢) العروة الوثقى، ص٨٨ و ٤٤٦؛ مجموعه رسائل و مقالات، ص ٢٦.
(٢٣) مجموعه رسائل و مقالات، ص١٥١.