اصلى براى پذيرش مسئوليت، عقل است. اما عقل امرى باطنى است و حصول تدريجى و نامحسوس دارد و از اين رو، هيچ معيار مشخصى براى تعيين ميزان آن به ويژه در مورد ديگران وجود ندارد. بدين روى، شرع مقدس از زمان رشد عقلى پرده برداشته و نشانه و ضابطه‌اى معين را به عنوان بلوغ شرعى در نظر گرفته است تا حكم كاشفيت را داشته باشد و با آن ميزان عقل و زمان تكليف مشخص شود.

مشهور فقيهان شيعه بر پايه روايات بسيارى كه سن بلوغ شرعى را بيان مى‌دارند، آغاز سال دهم براى دختران و پايان پانزده سالگى را براى پسران به عنوان زمان بلوغ اعلام كرده‌اند. اين سن زمان انجام تكاليف و واجبات شرعى است و شخص در برابر رفتار و اعمالش مسئول است و مورد عقاب و عتاب قرار مى‌گيرد و در صورت ارتكاب جرم، حدود الهى بر او جارى مى‌شود.

از منظر فقه اسلامى، تنها در انجام امور مالى و حقوقى، علاوه بر عقل و بلوغ، «رشد» نيز شرط شده و كسى كه به حد «رشد» نرسيده و به اصطلاح «سفيه» است، اگر چه بالغ و عاقل باشد، محجور و ممنوع از انجام اعمال حقوقى است. با اين حال، برخى از محققان و نويسندگان معاصر نظريه لزوم رشد در مسائل جزايى و كيفرى را مطرح كرده‌اند و بر پايه آن، رشد كيفرى كه امر على حده و مستقلى علاوه بر بلوغ و عقل است در مجازاتها و اجراى حدود و تعزيرات بايد آن را احراز كرد و از اين رهگذر خواهان باز نگرى در سن مسئوليت كيفرى هستند. البته اين گروه خود نيز نظريات يكسانى ارائه نكرده اند: برخى با ردّ موضوعيت داشتن بلوغ در سن نه و پانزده سالگى، نظريه بلوغ تكوينى را مطرح ساخته‌اند و برخى ديگر با پذيرش تعبدى و شرعى بودن بلوغ، اين سنين را مخصوص اعمال عبادى دانسته‌اند. برخى از عبارات ايشان از نظر خوانندگان مى‌گذرد: