بعد از ثبوت ولايت رسول خدا(ص) و امامان(ع) شايسته است ابتدا به شناخت گستره مكانى حكومت معصومان پرداخته شود. هرگاه فردى ولايت امتى را بر عهده مى‌گيرد، ولايتش اقتضا مى‌كند همه مكان‌ها مانند اراضى، كوهها، رودخانه‌ها، درياچه‌ها، درياهاى متعلق به آن امت و حتى محدوده هوايى آن سرزمين را تا آنجا كه قابل بهره بردارى است يا با پيشرفت علم قابل بهره ورى خواهد شد، تحت ولايت ولىّ امر آن امت باشد و دايره ولايت او همه اين گستره را در بر گيرد.

در مباحث گذشته گفتيم كه ادلّه قطعى دلالت مى‌كنند كه خداوند متعال، رسول خدا(ص) و اهل بيت او را سزاوارتر از مؤمنان به خودشان قرار داده است و هر كدام از ايشان در زمان امامت خويش، ولىّ امر مسلمانان و همه كسانى‌اند كه زير پرچم اسلام زندگى مى‌كنند. از طرف ديگر، اسلام بر امامان معصوم و مسلمانان واجب كرده است كه به جهاد در زمين بپردازند تا دين خدا همه عالم را فراگيرد و انسانها، يا اسلام آورند و يا بر ساير اديان آسمانى باقى بمانند و به عنوان اهل ذمّه در بلاد اسلامى زندگى كنند و با ساير كفّار نيز طبق مقررات شرعى رفتار مى‌شود. سرانجام زمين و همه ثروت‌ها و امكاناتش به اهل زمين تعلق مى‌گيرد و همه انسانهاى روى كره زمين، امت فرمانرواى اسلام خواهند شد. در اين هنگام، مقتضاى ولايت حاكم اسلامى بر اين امت آن خواهد بود كه همه امور متعلق به آن، تحت اختيار او قرار گيرد، و بر اوست كه اين امت را طبق مصلحت آن اداره كند و فرمان او واجب الاطاعة است. معناى ولايت بر امت، چيزى جز اين نيست.

آنچه گفته شد، اقتضاى عقلانى ولايت ولىّ امر است؛ احاديث متعددى نيز بر اين معنا دلالت مى‌كنند:

حديث اوّل: ما رواه الكافي عن عليّ بن محمد عن سهل بن زياد عن محمد بن عيسى عن محمد بن الريّان، قال: كتبت إلى العسكرى(ع): جعلت فداك، روي لنا أن