اصلاحات و تربيت مسلمانان نوشته شده است، بلكه اين مفسّر و اين تفسير از براى ملّت اسلاميه در اين حالت حاضره مانند همان امراض خبيثه مهلكه است كه در حال هرم وضعف طبيعت انسان را عارض مى‌شود و مراد از آن جرح و تعديل سابق، ظاهر شد كه مقصود اين مفسّر از اين سعى در ازاله اعتقادات مسلمانان، خدمت ديگران و توطئه طرق دخول در كيش ايشان است. (٥)

البته نبايد از نظر دورداشت كه سيد جمال هر چند تفاوت زيادى با ميرزا ملكم خان در فهم اسلام و پايبندى به آن دارد، اما در برخى مصلحت‌طلبى‌ها و پنهان كاريها بى شباهت به او نيست. پنهان كارى سيد در مورد وطن و پايبندى او به مذهب شيعه يا سنّى و مصلحت جويى اش در عضويت در جمعيت فراماسونرى و برخوردهاى متفاوت با سلاطين و حاكمان كشورهاى اسلامى و غير اسلامى، گوشه هايى از اين ويژگى او مى‌باشند كه دستيابى به زوايايى از حيات مادى و معنوى او را دشوار ساخته است.

ولى ترديدى نيست كه بسيارى از پنهان كاريهاى سيد به منظور دستيابى به وحدت مسلمانان و به قصد فرار از مرز بندى‌هاى ملّى، مذهبى و فرقه‌اى ميان آنها بوده است، بر خلاف ميرزا ملكم خان كه پنهان كارى اش برخاسته از بى اعتقادى به اسلام بود. (٦)

فقه و شريعت در نگاه سيد جمال الدين

بنابر ادعاى نادرست و غير مستند برخى از معاصران، انديشه‌هاى سيد همسو با برخى نحله‌هاى جريان روشنفكرى دينى در دهه‌هاى اخير، مبتنى بر دين و فقه

(٥) حسينى افغانى، جمال الدين، مجموعه رسائل و مقالات، ص١٩٢.
(٦) براى آشنايى با زندگى و انديشه‌هاى ميرزا ملكم خان ر.ك: قسمت نخست اين سلسله مقالات.