حداقلى است كه تنها سعادت اخروى را تضمين مى‌كند و فاقد برنامه‌اى براى خوشبختى دنياى مكلفان است. (٧) اما اين پندار در باره سيد درست نيست؛ زيرا او فقه را حاوى احكام متقن و داراى احاطه تام به وقايعى مى‌دانست كه سبب استقرار و سامان گرفتن روابط ابناى بشر مى‌شود. او اسلام را بر خلاف ساير اديان كه تنها به آخرت پرداخته‌اند، در بردارنده برنامه‌اى كامل براى سعادت دنيا و آخرت مى‌دانست (٨) و بر ديانت مسيحيت كه با كنار نهادن ملك و سلطنت و بى اعتنايى به قصاص و دورى از دنيا، به پيروان خود، سر فرود آوردن در برابر ستمگران و چشم پوشى از حقوق پايمال شده خود را مى‌آموزد، سخت خرده مى‌گرفت (٩) و در مقابل، برپايى اسلام واقعى را سبب سعادت دنيا و آخرت و ترقى مادى و معنوى و كسب كمالات عقلى و نفسانى مى‌دانست. (١٠)

(٧) ملكيان، مصطفى، راهى به رهايى، ص ١٠٠. براى آگاهى از نقد تفصيلى اين ادعا ر.ك: «فقه در انديشه احيا گرانه سيد جمال الدين اسد آبادى»، مسعود امامى و عزيزاللّه‌ مهريزى، فصلنامه فقه اهل بيت (ع)، ش ٤٤، زمستان ١٣٨٤.
(٨) حسينى افغانى، سيد جمال الدين، العروة الوثقى، ص٧١: «إن الدين الإسلامى لم تكن أصوله قاصرة على دعوة الخلق إلى الحق و ملاحظة أحوال النفوس من جهة كونها روحانية مطلوبة من هذا العالم الأدنى إلى عالم أعلى بل هي كما كانت كافلة لهذا جاءت وافية بوضع حدود المعاملات بين العباد و بيان الحقوق كليها و جزئيها و تحديد السلطة الوازعة التى تقوم بتنفيذ المشروعات و إقامة الحدود و تعيين شروطها...» و «إنّما هو (الإسلام) دين قويم الاصول، محكم القواعد، شامل لأنواع الحكم، باعث على الالفة، داع إلى المحبّة، مزكّ للنفوس، مطهر للقلوب من أدران الخسائس، منوّر للعقول بإشراق الحق من مطالع قضاياه، كافل لكل مايحتاج إليه الانسان من مباني الاجتماعات البشرية و حافظ وجودها و ينادى بمعتقديه إلى جميع فروع المدنية» (ص٨٣).
(٩) همان، ص ٨٧.
(١٠) مجموعه رسائل و مقالات، ص ٥٧: «دين مطلقاً مايه نيك بختيهاى انسان است. پس اگر براساس‌هاى محكم و پايه‌هاى متقن گذاشته شده باشد، البته آن دين به نهج اتمّ سبب سعادت تامّه و رفاهيت كامله خواهد گرديد و به طريق اولى موجب ترقيات صوريه و معنويه شده و علم مدنيّت را در ميان پيروان خود خواهد بر افروخت، بلكه متدينين را به تمام كمالات عقليه و نفسيه فائز و ايشان را به نيك بختى دو جهان خواهد رسانيد و اگر غور نماييم در اديان، هيچ دينى را نخواهيم ديد كه براساس محكم متقن نهاده شده باشد مانند دين اسلام».