فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٤٠ - نگرشى نو بر ملاك سفر شرعى سيد هدايت اللّه طالقانى
٢ . مقدار مسير زمانى
از ٢٢ حديث مذكور، پنج حديث (فقره سوم حديث اول ٢٠ ، ١٣، ١٤ ، ٢١) در مورد مقدار زمان پيامى ندارند و بيست حديث ديگر، به لحاظ تعيين دقيق بعد زمانى، چهار دستهاند:
دسته اوّل. يك شبانه روز (يوم و ليلة): صحيحة زكريا بن آدم، (حديث ٧)، مقدار مسير، «يوم وليلة» (شبانه روز) آمده است ، نه روز بدون شب. بديهى است كه مراد از يوم ، نهار است و نمىتواند به معناى شبانه روز باشد؛ چرا كه شب در كنار آن آمده است.
دسته دوم. روز (يوم): فقرات اول، دوم و چهارم حديث اول و روايات ٣ ، ٦ ، ٧ ، ١١ ، ١٢ ، ١٦ ، ١٩ و ٢٢ ( جمعاً ١١ حديث) در اين دسته جاى مىگيرد. در اين احاديث كلمه «يوم» به تنهايى ذكر شده و مثل حديث شماره ٧ ، همراه ليلـه نيامده است.
اين روايات معناى عملى شبانه روز را مشخص مىكنند و نشان مىدهند كه اگر چه اصل شبانه روز است ، ولى چون در قديم كاروانها فقط در روز حركت مى كردند و شب به استراحت مىپرداختند، در نتيجه عملاً از آن فقط به «روز» تعبير مى شد و از اين جهت روايات دسته سوم (بياض يوم) مبين دسته دوماند و تصريح مىكنند كه مقدار مسير «بياض يوم» يا مقدار روشنايى روز است.
دسته سوم. بياض يوم: اين دسته شامل احاديث ٥ ،٩ و ١٠ مىشود.
اين سه حديث ملاك را «سفيدى و روشنايى روز» و حركت عموم مردم با وسايل رايج در آن زمان (قافله شتران) را در نظر گرفته است و بر اين اساس آن را ٢٤ ميل يا هشت فرسخ دانسته است.
در باره جمع اين سه دسته روايات مىگوييم: روايات دسته سوم، مبين روايات دسته دوم هستند و هر دو دسته مقدار عملى سفر در يك روز را نشان