اضطرار با ترس از تلف جان در صورت عدم دسترسى به غذا يا با ترس از مرض سختى كه معمولاً تحمل آن ممكن نيست، يا ترس از شدت مرض يا ضعفى كه منجر به تلف شود، تحقق پيدا مى‌كند و ظاهراً ترس از بين رفتن آبرو يا مال محترم نيز ملحق به اين موارد است. اما برخى از فقها مانند شيخ در كتاب نهاية، علامه در كتاب مختلف، تحقق اضطرار را به ترس از تلف جان تخصيص داده و به آياتى استناد كرده‌اند كه آن آيات ـ چنان كه گذشت ـ مفيد تخصيص نيستند. (١)

از ظاهر سخنان برخى از فقها بر مى‌آيد كه جواز اتلاف مال غير در مقابل عوض، شامل هر چيزى مى‌شود كه غرض و مصلحت مهمى بر اتلاف آن متوقف باشد. به همين سبب، فقها تصريح كرده‌اند كه اگر كسى ترس از فرو ريختن ديوارى داشته باشد جايز است كه از چوب شخص ديگرى بدون اذن او براى جلوگيرى از فرو ريختن ديوار استفاده كند. (٢)

محقق كركى بعد از ذكر نظر شيخ طوسى در اين باره چنين گفته است:

اين قول ضعيف است؛ زيرا تصرف در مال ديگرى، بدون اذن وى جايز نيست، مگر اينكه با داربست نكردن آن ديوار، خوف آسيب رسيدن به جان انسان محترم و مانند آن برود كه دراين صورت تصرف در مال غير حتى بدون اذن وى ـ به دليل جواز اتلاف مال غير براى حفظ جان انسان محترم ـ جايز است، ولى ضامن آن نيز مى‌باشد. (٣)

صاحب جواهر نيز جواز اين گونه اتلاف را در مواردى ثابت دانسته كه ميان

(١) مستند الشيعه، ج١٥، ص ٢٠ ـ ٢١.
(٢) المبسوط، ج٣، ص٨٦؛ الدروس الشرعيه، ج٣، ص١٠٩.
(٣) جامع المقاصد،ج٦، ص٣٢٨.