سيد در آثار خود به ندرت به مباحث رسمى فقه وارد شده است. او به تجزيه و تحليل آرا و فتاواى فقهى نمى‌پردازد، بلكه مى‌كوشد خود راپشتيبان و حامى فقه و شريعت نشان دهد و گاهى كه مفاهيم و اصطلاحات فقه و اصول را به كار مى‌برد، كمتر به شيوه اهل فن سخن مى‌گويد و بيشتر در لباس مصلح و احياگرى ظاهر مى‌شود كه درصدد دميدن روح تازه در اين مفاهيم براى دستيابى به اهداف خود است.

اسد آبادى فقه را همچون ديگر شاخه‌هاى علوم دينى، هدفمند مى‌بيند و آن را دانشى در جهت دستيابى به عزت و سربلندى مسلمانان و توسعه و پيشرفت مادى و معنوى آنان مى‌داند. انتظار او از برپايى شريعت و نگاه هدفمندش به فقه، مهمترين شاخصه‌اى است كه او را كم و بيش مى‌تواند از صف فقيهان سنّتى دور سازد. سيد جمال الدين از فقه انتظار رشد و تعالى مسلمانان را دارد و بى ترديد فهم او از اين دانش نيز بر همين پايه شكل مى‌گيرد. علاوه بر اين، ترسيم چنين اهدافى براى فقه مى‌تواند آن را دانشى آزمون‌پذير كند و براساس نتايج عينى برخاسته از فتاوا ونظريه‌هاى گوناگون فقهى، به داورى در باره ديدگاهها بپردازد. پس انتظار رسيدن به مقاصد واهدافى عينى و محسوس از فقه، مى‌تواند هم در فهم شريعت و هم در ارزيابى نظريه‌ها و فتاوا بر پايه نزديكى يا دورى نتايج عملى آنها به اهداف مورد نظر، تأثير گذارد و چنين دركى از فقه با نگاه تعبدى به آن فاصله دارد و آن را دانشى داراى معيارهاى عقلى مى‌گرداند. (١٦)

(١٦) عبدالكريم سروش ديدگاه امثال سيد جمال را كه فقه را حاوى مصالح دنيوى و اخروى مى‌داند، در فرضى كه اين مصالح با هم و در عرض هم باشد، ناممكن مى‌داند و مى‌گويد: «علم فقه يا دنيوى دنيوى است، يا اخروى اخروى است و يا وجود ندارد، يعنى شق ثالثى براى آن قابل فرض نيست. به عبارت ديگر، علمى كه در آن واحد، يكجا و در عرض هم، بخواهد هم تكليف سعادت آخرت را معين كند و هم تكليف آبادانى دنيوى را، چنين علمى در عمل و در مقام تحققق، به بن بستهايى برخورد خواهد كرد كه آن علم را از علم بودن و از موجود بودن مى‌اندازد» ادب قدرت ادب عدالت، ص ٢٥. همچنين ر.ك: اندرباب اجتهاد، ص ٢٩؛ قصه ارباب معرفت، ص ١٧٦؛ مدارا و مديريت، ص ١٣٨ و ١٩١؛ سياست نامه، ص ١٤٥ و ٢٦٢؛ بسط تجربه نبوى، ص ٧١. بررسى ديدگاه سروش مجال ديگرى مى‌طلبد كه نگارنده اميد دارد به فضل الهى در بخشهاى آينده اين مقاله به آن بپردازد.