او نخستين نويسنده شرقى است كه به تقليد از اروپاييان، به نمايشنامه نويسى پرداخته است. دستاورد او در اين زمينه، يك داستان و شش نمايشنامه بودكه در زمان حيات وى منتشر شد و درتئاترهاى تفليس، مسكو و پترزبورگ به نمايش در آمد و بدين سان در محافل هنرى روس شهرت يافت.

پيام اصلى آخوند زاده درنمايشنامه‌هايش، نقد روابط انسانها در جوامع شرقى و ارائه الگوى‌هاى غربى در اين زمينه است. او مى‌كوشد، ميل شديد خود به خرافه زدايى را آشكار سازد و در اين راه، زيركانه برخى از باورها و مقررات دينى را در زمره خرافات جاى مى‌دهد و آنها را به سُخره مى‌گيرد. نفرت از روحانيت كه بذر آن توسط ميرزا شفيع، در دوران كودكى در او نهاده شده بود، در تمام آثارش و به خصوص نمايشنامه هايش به شدّت نمود دارد، (٧٧) تا جايى كه فريدون آدميّت كه به شدّت خود را با او همفكر و همدل مى‌يابد به ستوه آمده و مى‌گويد:

آنقدر از عالمان دين بدش مى‌آيد كه مطالب گوناگونى به هم خلط كرده و در برخى نتيجه‌گيرى‌ها به خطا رفته است. (٧٨)

از ديگر ويژگى‌هاى نمايشنامه‌هاى او، دفاع از حاكميت امپراطورى روس و مخالفت با جنبش‌هاى استقلال طلبانه قفقاز است. او هر چند در سراسر آثار خود به دفاع از ناسيوناليسم ايرانى و «پادشاهان فرشته كردار پارسيان» و آيين زرتشت (٧٩) و نيز دشمنى و

(٧٧)به عنوان نمونه مراجعه شود به: آخوند زاده، فتحعلى، تمثيلات، ص٥٢؛ آخوند زاده، فتحعلى، مقالات فارسى، ص٤٧.
(٧٨) آدميت، فريدون، انديشه‌هاى ميرزا فتحعلى آخوند زاده، ص ١٦١. عبدالحسين زرّين كوب نيز در اين زمينه مى‌گويد: «در سراسر آثار آخوند زاده، نفرت از آخوند و آخوند بازى جلوه دارد و همين نكته نيز تا حدّى از اسباب شهرت اين نمايشنامه‌ها مى‌باشد» (نه شرقى، نه غربى، انسانى، ص٢٩٠).
(٧٩) عبدالهادى حائرى، دفاع آخوند زاده از آيين زرتشت را با اينكه او منكر ماوراى طبيعت و اديان الهى بود، نشانه تعصّب خشك ملّى او مى‌داند (تشيع و مشروطيت، ص ٢٩).