دست و پا بر آداب رفع نجاست، تأليف شده بود. يكى مى‌گفت اوّل پاى راست را بايد شست و ديگرى ثابت مى‌كرد كه هرگاه كسى اوّل پاى چپش را بشويد كافر خواهد شد... . (٧٣)

نتيجه سخن آنكه، ميرزا ملكم خان علاقه‌مند، بلكه شيفته فرهنگ غرب بود و از سوى ديگر با داورى خوش بينانه در باره اهداف و انگيزه‌هاى او (٧٤) مى‌توان گفت كه بسيار دوست مى‌داشت كه مردم وطنش نيز از اين فرهنگ و مزاياى آن بهره‌مند شوند. او در اين راه تلاش وافرى كرد و با تأسيس روزنامه قانون در خارج از كشور و توزيع گسترده آن در داخل، همچنين راه اندازى و هدايت انجمن‌هاى فراماسونرى و نيز تأليف آثار و مكاتبه و مشاوره با شاه، شاهزادگان، سياستمداران، روحانيان و روشنفكران عصر خود، كوشيد به ترويج انديشه‌هاى خود بپردازد.

ملكم و برخى ديگر از همفكرانش در اين راه، روش مزوّرانه‌اى را در پيش گرفتند و با ادعاى مطابقت كامل فرهنگ و تمدن غرب با اسلام و قوانين آن، بخش مهمى از جامعه مسلمانان را در راه درك درست تمدن و فرهنگ اروپا فريب دادند و زمينه ساز برخى از نزاعها ميان عالمان دينى و پيروان آنان در عصر مشروطه شدند. از اين رو مى‌توان گفت كه تلاش غير صادقانه او و بعضى ديگر از روشنفكران عصر قاجار به عنوان نقطه تاريكى در آغاز تاريخ ورود عقلانيت مدرن به جامعه ايران نقش بسته است.

(٧٣) ملكم خان، مجموعه آثار ميرزا ملكم خان، رساله سيامى، ص ٢٠١؛ همچنين مراجعه شود به: الگار، حامد، ميرزا ملكم خان، ص ٤٢.
(٧٤) ملكم خان بعد از عزل از مناصب دولتى و طرد شدن از سوى دربار، كوشش‌هاى خود را بر دو محور مخالفت شديد با صاحب منصبان دولتى و حركت پرشتاب به سوى مدرنيزاسيون ايران و اسلام شكل داد. تقارن و تعاقب اين دو رويداد، به همراه شواهد تاريخى ديگر، اين گمان را تقويت مى‌كند كه فعاليتهاى به ظاهر اصلاح طلبانه و روشنفكرانه او، انگيزه‌اى جز انتقام از حكومت و برپايى جنبشى در مخالفت با دستگاه حاكمه ايران نداشته است.