پيش از اين، سلسله مقالاتى از نگارنده تحت عنوان «روشنفكران دينى و مدرنيزاسيون فقه» طىّ سه شماره تقديم شد. (١) اينك نگارنده با رويكردى متفاوت به ادامه پژوهش در زمينه بررسى و تحليل انديشه‌هاى روشنفكران در مورد فقه و مباحث پيرامونى آن، همت گمارده است.

مباحث مقدماتى در تبيين مفاهيم كليدى اين گونه پژوهشها، مانند روشنفكرى، روشنفكرى دينى، فقه، مدرنيسم و رابطه آنها با يكديگر، همچنين هدف از نشر چنين پژوهشهايى در شماره نخست سلسله مقالات «روشنفكران دينى و مدرنيزاسيون فقه» گذشت. از اين رو در آغاز نشر سلسله مقالات حاضر، با تكيه بر آن مباحث مقدماتى از تكرار آن‌ها خوددارى شده و تنها به اين نكته بسنده مى‌شود كه از اين پس، طىّ چند مقاله سعى خواهد شد كه ضمن معرفى كوتاه شرح حال و ابعاد مهم شخصيّت برخى از مهم‌ترين و تأثير گذارترين روشنفكران در فرهنگ شيعى ـ ايرانى، به بررسى انديشه‌ها و آثار آنان در حوزه مسائل فقهى و مباحث مربوط به آن پرداخته شود و روشهاى آنان در انتقال مبانى حقوق مدرن و موضع گيريشان در مواجهه ميان فقه اسلامى و حقوق غربى تبيين گردد.

پيدايش جريان روشنفكرى در ايران

با تحوّل انديشه انسان غربى در قرون اخير و تغيير نگاه او به خود و جهان پيرامونش، زمينه پى ريزى تمدن و فرهنگى جديد پديد آمد. تحوّلات دنياى جديد كه در اين بستر نو، زاييده شد منحصر به پيشرفتهاى علوم طبيعى نبود و شاخه‌هاى متنوع علوم انسانى؛ مانند حقوق، اقتصاد، سياست و غيره را نيز در بر مى‌گرفت.

غربيها به كمك دستاوردهاى تمدن نوين خود، به توسعه سرزمينهاى تحت نفوذ و استعمار خود پرداختند و فرهنگ و دانش خود را به تمدنها و جوامع ديگر صادر كردند و

(١) اين مقالات در شماره‌هاى ٤٠ ـ ٣٩، ٤١ و ٤٢ اين نشريه انتشار يافت.