با ورود تدريجى دانش و عقلانيت اروپاييان ميان مسلمانان، جريان نوينى بين نخبگان جامعه پديد آمد كه به تدريج، منوّرالفكران يا روشنفكران ناميده شدند. بسيارى از آنان با حفظ تعلّقات دينى خود يا تظاهر به آن، هريك به سهم خود با اندوخته‌اى از آموخته‌هاى برگرفته از فرهنگ و تمدن غرب به فهم دين و شريعت پرداخته و متأثر از مفاهيمى در فرهنگ مدرنيسم چون آزادى، مردم سالارى، حقوق بشر، حقوق شهروندى، حقوق اقليتها، حقوق زن و غيره، تفسيرى نو، از شريعت ارائه دادند.

روابط اقتصادى و سياسى ايران و اروپاى رو به رشد، در عصر شاه عباس صفوى (١٠٠٧ق) و با ورود «برادران شرلى» به ايران آغاز شد. اما اوّلين تأثيرات آشكار دنياى مدرن بر انديشه ايرانى را مى‌بايست در عصر قاجار جستجو كرد. برخى، احساس درماندگى و نياز عباس ميرزا نايب السلطنه (١٢٢٧ ق) و وزيرش قائم مقام فراهانى (١٢٥١ق) به دانش و فنون غربيان را كه متأثّر از شكست سپاه ايران در مقابل سپاه روس بود، سر آغاز نوانديشى در ايران شمرده‌اند. (٢) پس از آن، عهد ناصرى (١٢٦٤ ـ ١٣١٣ ق) شاهد پيدايى شخصيت‌هاى تأثير گذارى بود كه هريك به گونه‌اى از فرهنگ و تمدن غرب تأثير گرفته و ارمغانى از آن سو براى مسلمانان و ايرانيان آورده بودند. ميرزا تقى خان امير كبير (١٢٦٨ ق)، ميرزا فتحعلى آخوند زاده (١٢٩٥ ق)، ميرزا حسين خان سپهسالار اعظم (١٢٩٩ق)، يوسف خان مستشار الدوله (١٣١٣ق)، سيد جمال الدين اسد آبادى (١٣١٤ ق)، ميرزا آقا خان كرمانى (١٣١٤ق)، ميرزا ملكم خان (١٣٢٦ ق) و ميرزا عبدالرحيم طالبوف (١٣٢٩ ق) از مهمترين شخصيت‌هاى غرب آشنايى بودند كه با همه تفاوت هايى كه با يكديگر داشتند، در اين نقطه مشترك بودند كه انديشه دينى و بومى آنها از

(٢) حائرى، عبدالهادى، تشيّع و مشروطيت در ايران، ص ١١؛ آدميت، فريدون، فكر آزادى و مقدمه نهضت مشروطيت، ص ٢٣؛ طباطبايى، سيد جواد، مكتب تبريز و مبانى تجدّد خواهى، ص ٣٣ و ١٣١؛ فراستخواه، مقصود، سر آغاز نو انديشى معاصر دينى و غير دينى، ص٣٣.