ترديد نيست كه بايد آن اصولى را كه اساس تمدن شما را مى‌سازد اخذ نماييم. اما به جاى اينكه آن را از لندن و پاريس بگيريم و بگوييم كه فلان سفير يا فلان دولت چنين و چنان مى‌گويد كه هرگز پذيرفته نمى‌شود، آسان آن است كه آن اصول را اخذ نماييم و بگوييم كه منبع آنها اسلام است. ثبوت اين امر به آسانى امكان دارد و اين را به تجربه دانسته‌ايم؛ يعنى همان افكارى كه از اروپا آمدند و مطرود بودند همين كه گفته شد كه در خود اسلام نهفته‌اند بى درنگ و از روى اشتياق مقبول مى‌گردند. (١٨)

تقريباً همه پژوهشگرانى كه به تحقيق پيرامون انديشه‌هاى ميرزا ملكم خان پرداخته‌اند ـ اعم از موافقان و مخالفان وى ـ به اين نكته روشن واقف شده‌اند كه او براساس «نقشه تاكتيكى» (١٩) و «مصلحت انديشى سياسى خود» (٢٠) به «پنهان كارى» (٢١)، «ظاهر سازى» (٢٢) و فريب توده‌هاى مردم و علماء پرداخت و در اين راه، او و همفكرانش موفقيتهايى را نيز به دست آوردند. (٢٣)

يكى از علاقه مندان به او مى‌گويد:

ملكم به عنوان متفكر سياسى در بحث تناقضات تمدن غربى و ديانت از انتقاد مستقيم و علنى مى‌پرهيزد و به عنوان جامعه‌شناسى كه به نفوذ روحانيت آگاه است مى‌كوشد اصول ترقى غربى را با عقايد سنتى سازگار جلوه دهد. همچنين

(١٨) نورايى، فرشته، تحقيق در افكار ميرزا ملكم خان ناظم الدوله، ص٢٢٧، ترجمه متن كامل سخنرانى «مدنيت ايرانى» براى نخستين بار در منبع مزبور آمده است.
(١٩) الگار، حامد، ميرزا ملكم خان، ص ١٦.
(٢٠) طباطبايى، سيد جواد، مكتب تبريز، ص ١٠٦؛ همچنين: زرگرى نژاد، غلامحسين، رسائل مشروطيت، ص٥٦.
(٢١) نورايى، فرشته، تحقيق در افكار ميرزا ملكم خان، ص ٥٦.
(٢٢) اصيل، حجّت اللّه‌، زندگى و انديشه ميرزا ملكم خان، ص ٨٢.
(٢٣) الگار، حامد، ميرزا ملكم خان، ص ٢٧٤؛ جمعى از نويسندگان، دين و حكومت، مقاله محمد تركمان، ص٤٧٣.