فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٣٢ - فقه در نگاه روشنفكران (١) مسعود امامى
دفاع از علما و روحانيان
ميرزا ملكم خان به گونه متملّقانه و اغراقآميزى از علما و روحانيان دفاع مىكرد. او خطاب به «آستان مقدس اولياى شريعت خدا» چنين نوشت:
... حضرات عالى از روى يك توجه كريمانه، معانى و كلمات و ظاهر و باطن معروضات ما را تحقيق فرمايند. هرگاه ـ العياذ باللّه ـ در اقوال ما بر خلاف شريعت اسلام يا بر ضد اصول معقوليت، ذرّه خطا راه يافته باشد في الفور ما را مطّلع فرمايند... ما بجز انوار علم شما هيچ هادى نداريم. ما طالب همان علم و مشتاق همان عدالت و مطيع همان قوانين هستيم كه انوار ارشاد حضرات عالى به ما تلقين بفرمايند. شما كه مشعل طريقت آدميت و بهترين اميد عالميان هستيد چگونه مىتوانيد در ميان اين طوفان بلا كه تمام ملت را احاطه كرده است بى طرف بنشينيد؟ با اين قدرت اعجاز كه هميشه در نفس مجتهدين اسلام موجود بوده، هريك از حضرات عالى به تنهايى قادر به احياى يك ملك هستند. كلام هر يك از آن موالى در حفظ حقوق مسلمانان بيش از هر لشكر مظفّر كار كرد خواهد بود. (٤٣)
او در پاسخ به اعتراض بعضى كه چرا ملاّها را كه از مقتضيات ترقى بى خبرند به رياست جماعت آدميان بر مىگزينيد، مىگويد:
معنا و قدر علماى ما به كلى برعكس آن خيالات باطل است كه غربا از دور، در حق حضرات تصوّر مىكنند. راست است، بعضى از ايشان به رعايت عوام بر حسب ظاهر نسبت به غربا خشك و عبوس به نظر مىآيند، اما در معنا عموماً از عقلاى ممتاز و وجودهاى روشن دل و صاحب افكار بلند و پولتيك دان بسيار دقيق هستند... و عنقريب بر كلّ ملل ثابت خواهد شد كه خداوندان آدميت و پهلوانان ترقى دنيا در همين سلك علماى ما بودهاند. (٤٤)
(٤٣) همان، شماره ٩، ص٤.
(٤٤) همان، شماره ١٧، ص٢.