١. نهايت چيزى كه اين روايات نشان مى‌دهند، جواز اذان قبل از طلوع فجر در ماه رمضان است، اما جواز آن در غير ماه رمضان، از اين روايات استفاده نمى‌شود؛ زيرا بين دليل لفظى و دليلى لبّى كه لفظى از جانب رسول خدا (ص)، در آن وارد نشده، فرق است. چيزى كه از طرف رسول خدا(ص) در اين زمينه صادر شده، اين است كه پيامبر(ص) عملى را كه در حضور او از صحابه صادر شده، تأييد كرده و به آن اعتراضى نكرده است در دليل لفظى مى‌توان به اطلاق دليل تمسك كرد؛ اما در دليل لبّى ـ كه محل بحث ما است ـ بايد به قدر متيقن در همان مورد اكتفا شود. به عبارت ديگر، فرق است بين اين كه پيامبر(ص) بفرمايد: يجوز الاذان قبل الفجر؛ يعنى اذان گفتن قبل از طلوع فجر جايز است، كه در اين مورد به اطلاق آن استناد مى‌شود، اين كه يكى از صحابه در شرايط خاصى و در حضور پيامبر(ص)، قبل از طلوع فجر اذان گويد و حضرت(ص)، آن را تأييد و امضا كند، كه در اين مورد بايستى به همين عمل در آن شرايط اكتفا شود.

براين اساس اذانى كه بلال قبل از طلوع فجر مى‌گفت و پيامبر هم به آن اعتراضى نكرد، در ماه رمضان اتفاق افتاده است و درحالى بوده كه مردم بيدار و برخى در حال تهجّد و برخى ديگر در حال خوردن سحرى و يا آماده نماز بوده‌اند. در چنين شرايطى گفتن

(٧) صحيح بخارى، ج١، ص١٥٣، باب «الاذان قبل الفجر».