اذان، قبل از طلوع فجر جايز است. اما تعميم اين كار به تمامى ماهها و درحالى كه مردم در شرايط فوق الذكر نبوده‌اند، نيازمند به دليل است. بنابراين نمى‌توان به دليلى كه فاقد زبان است تمسك كرد و در چنين مواردى بايستى به قدر متيقن اكتفا شود.

٢. اذان بلال، اندكى قبل از طلوع فجر بوده و فاصله زمانى بين اذان و طلوع فجر بسيار اندك بوده است، به طورى كه برخى مردم تصور مى‌كردند كه صبح شده است، در اينجا پيامبر آگاهى مى‌دهد كه اذان بلال دليل طلوع فجر نيست. بنابراين اگر عمل اصحاب دليل بر جواز باشد، در حد همين مدت دلالت دارد نه اين كه حتى اگر فاصله زمانى اذان و فجر يك ساعت باشد، ـ همچنان كه اينك چنين است ـ باز هم جايز باشد. از اين رو ابن حجر در «فتح الباري» از ابن دقيق نقل مى‌كند:

«شرايط به گونه‌اى بوده كه اذان بلال اين شبهه را ايجاد مى‌كرده كه اين اذان به هنگام طلوع فجر گفته شده است. لذا پيامبر (ص) مى‌فرمايد: اين كار بلال مانع خوردن و آشاميدن نيست، بلكه تنها طلوع فجر صادق است كه مانع اين امور مى‌شود و اين نشان مى‌دهد كه وقت اذان بلال نزديك صبح بوده است.... حكمت مشروعيت اين اذان، يعنى آمادگى براى درك نماز صبح در اوّل وقت، نيز همين معنا را تقويت مى‌كند. (٨)

٣. احتمال زياد دارد كه بلال برخى فصول اذان را ندا مى‌داده، نه تمام فصول آن را؛ زيرا غرض از اين كار، همانگونه كه در روايت مزبور تصريح شده، اين بوده كه: كسانى كه مشغول تهجدند، دست بكشند و كسانى كه خوابند بيدار شوند. عينى در تفسيرش اين روايت را چنين تفسير كرده است:

بلال به اين دليل قبل از دخول وقت نماز صبح اذان مى‌داده تا به مردم بفهماند كه صبح نزديك است تا كسانى كه مشغول تهجدند دست بكشند و اندكى استراحت كنند و در وقت نماز صبح با نشاط باشند و آنان كه خوابند، بيدار شده و براى مقدمات نماز صبح آماده شوند (٩). اين

(٨) فتح البارى، ج٢، ص١٠٦.
(٩) عمدة القارى، ج٥، ص١٣٤.