نشان داده و اصرار مى‌ورزد كه نمى‌بايست دامان پاك حقوق عرفى را كه بر پايه عقل، استوار است همچون شرع، آلوده به سنّت ريا و فريب كرد، در حالى كه «حيله شرعى» كه در پذيرش آن در مسائل گوناگون شرعى ميان فقيهان اختلاف است، راهكارى شرعى براى رهايى از برخى محذورات است و بر آشنايان با فقه پوشيده نيست كه «حيله» در اينجا ـ بر خلاف تصوّر ناشيانه آدميّت ـ مرادف با نيرنگ و فريب نيست، بلكه به معناى چاره مى‌باشد.

اين تنها نمونه‌اى از مواردى است كه فريدون آدميت به سبب تعصب ضد مذهبى به ارائه گزارش و تحليلى مغرضانه از تاريخ پرداخته و به همين جهت از ارزش علمى آثار خود به شدّت كاسته است.

ميرزا ملكم خان، سخت مى‌كوشيد با ادعاى موافقت اسلام با تمدن غرب، زمينه ساز ورود تمام عيار عقلانيت مدرن به ايران باشد، اما او به علّت فقدان آگاهى عميق و همه جانبه نسبت به اسلام و فرهنگ غرب، به هيچ وجه توان آن را نداشت كه چالش‌هاى نظرى ميان سنت اسلامى و مدرنيته را برطرف سازد؛ به همين جهت، نقش ملكم در تاريخ انديشه ايران، از مرز روزنامه نگارى فعّال فراتر نرفت و آثار او نتوانست گامى مؤثّر در حلّ معضلات فكرى پديد آمده از تلاقى اين دو فرهنگ باشد، بلكه پنهان كارى و تلاش فريبكارانه او و برخى ديگر از روشنفكران عصر قاجار كه اوّلين مناديان جنبش غرب گرايى در ايران بودند، فضاى تعامل فرهنگى را آلوده كرد و زمينه ساز كشمكش‌هايى در عصر مشروطه شد كه بستر بسيارى از آنها را بدفهمى‌هاى پديد آمده توسط اين گروه از روشنفكران شكل مى‌داد.

تفسيرى نو از دين و شريعت

ملكم در راستاى هدف برابرسازى اين دو فرهنگ، به اين نكته رسيده بود كه بايد تفسيرى نو از دين ارائه داد و با توجه به «تجدد اسباب زندگى از قبيل راه آهن و تلگراف و احداث كمپانيها و استحكامات حدود و تنظيم افواج و هزار مورد ديگر» نبايد از «تأويلات قوانين» گذشته، غافل بود و مى‌بايست «هر روز قوانين و قواعد تازه» (٦٢) اى كه هماهنگ ب

(٦٢) ملكم خان، روزنامه قانون، ملحقات (رساله نداى عدالت)، ص ١١.