تأثير ملكم بر آخوند زاده به حدّى است كه همه كفرياتى را كه در ديدارى حضورى در تفليس از او آموخته بود ـ و پيش از اين به آن اشاره شد ـ همچون شاگردى مطيع، بدون تغيير و تصرفى در الفاظ، در رساله مكتوبات كمال الدوله با استناد به خود ذكر مى‌كند. (٨٧)

آنچه در شناخت جريان روشنفكرى در عصر ناصرى حائز اهميت است، ارتباط نزديك ميان سرشناس‌ترين رجال اين طيف با يكديگر است؛ ارتباطى كه روشنفكران، در آن به تبادل انديشه‌ها و روش‌ها با يكديگر مى‌پرداختند و با مساعدت يكديگر در جهت ايجاد يك جريان فكرى در جامعه آن روز، گام برمى‌داشتند. ترويج فرهنگ غرب از طريق تطبيق اسلام بر آموزه‌هاى غربى و ادعاى تطابق آن دو، شيوه‌اى بود كه آنان از يكديگر مى‌آموختند و بخصوص ملكم خان و مستشارالدوله كه از سردمداران اين راه بودند مى‌توانستند الگوى مناسبى در اين زمينه براى امثال آخوند زاده باشند.

عقايد و باورها:

ميرزا فتحعلى آخوند زاده، اعتقادى به خدا، معاد و دين نداشت و يا لااقل در بخشى از زندگى خود اينچنين بود. او بى پرواتر از ملكم خان بود و باكى نداشت كه اين بى اعتقادى را در آثار خود ابراز دارد. هر چند مى‌كوشيد مسئوليت سخنان كفرآميز خود را برعهده نگيرد تا در ميان مسلمانان به كفر و ارتداد متهم نشود.

او بعد از آنكه بسيار تلاش كرد تا الفباى جديدى به جاى الفباى عربى براى فارسى زبانان و ترك زبانان پايه ريزى كند و آن را در ايران و عثمانى ترويج دهد و در اين راه با

(٨٦) همان، ص ١٨٨.
(٨٧) آدميت، فريدون، انديشه‌هاى ميرزا فتحعلى آخوند زاده، ص ١٩٥ به نقل از رساله «مكتوبات كمال الدوله».