غرض، با انجام برخى فصول اذان، تحقق مى‌يابد و نيازى به همه اذان نيست. از اين جهت ملاحظه مى‌كنيم در نقل اين روايت اختلاف است برخى آن را با لفظ «ينادي» و برخى با لفظ «يؤذّن»؛ نقل كرده‌اند .

بخارى درباب اذان بعد از فجر، از عبداللّه‌ بن عمر روايت كرده كه رسول خدا (ص) فرمود:

انّ بلالاً ينادي بليل، فكلوا و اشربوا حتّى ينادي ابن أمّ مكتوم؛ (١٠)

بلال در شب ندا سر مى‌دهد. پس بخوريد و بياشاميد تا اين كه پسر أمّ مكتوم ندا دهد.

شايد تعبير به ندا در اين روايت و عدول از واژه اذان، اشاره به اين مطلب باشد كه آنچه بلال انجام مى‌داده، اذان حقيقى كه شامل همه فصول آن باشد، نبوده است، بلكه بلال برخى فصول اذان را انتخاب و به آنها ندا مى‌داده است. آرى اذان ابن أمّ مكتوم، اذان واقعى بوده و دليل اين كه از عمل او هم به ندا تعبير شده اين است كه كار او در ضمن سياق عمل بلال قرار گرفته است. از اين رو ملاحظه مى‌كنيم كه ابن عباس همين روايت را به دو صورت نقل كرده و چنين مى‌گويد: او در شب اذان مى‌گويد يا ندا مى‌دهد.

٤. حنفيه معتقدند كه قبل از وقت نماز صبح، اذان تشريع نشده است و حتى برخى از آنان گفته‌اند: كارى كه بلال انجام مى‌داده، ندا بوده نه اذان؛ بنابراين آيا بهتر نيست كه اين اذان ترك شود و به انجام آن تنها در ماه رمضان اكتفا شود؟

در باره دو حديث فوق، دو نكته از جهتى ديگر وجود دارد:

نكته اوّل: ابن أمّ مكتوم، نابينا بوده در حالى كه بلال بينا بوده است. بر اين اساس مقتضاى حال اين است كه اذان قبل از فجر به ابن أمّ مكتوم نسبت داده شود و اذان به هنگام فجر، به بلال. اين نكته نشان مى‌دهد كه حديث مزبور بر وجهى غير صحيح نقل شده است. دليل اين مطلب روايات زير است:

١. نسايى در سنن به سند خود از حبيب بن عبدالرحمن از عمه‌اش انيسه نقل كرده

(١٠) صحيح بخارى، ج١، ص١٥٣، باب «اذان قبل الفجر».