او سرشناس ترين روشنفكر عصر قاجار است كه تأثير بسزايى بر اصلاح طلبان عصر مشروطه داشته است. ملكم خان در يك خانواده مسيحى در جلفاى اصفهان به دنيا آمد. او به علّت ارتباط خود و پدرش با دربار و آشنايى با فرهنگ و تمدّن غرب كه زاييده گذران بيشتر عمر او در اروپا و مطالعه آثار برخى از فيلسوفان و متفكران آن ديار بود و نيز تواناييها و استعدادهاى شخصى خود به اضافه روش مؤثّرى كه در تبليغ انديشه خود برگزيده بود، توانست نقش تأثير گذارى در ورود عقلانيت مدرن غرب به ايران داشته باشد. (٣)

مذهب و اعتقادات:

شواهد و گزارشهاى گوناگون و متغايرى در باره ديانت او وجود دارد، تا جايى كه برخى از پژوهشگران را از داورى قطعى باز داشته است. (٤) بعضى او را وفادار به مسيحيت كه آيين پدرانش بوده است مى‌دانند و برخى ديگر براين باورند كه او به اسلام گرويده است، اما نگاه همه جانبه به آثار و زندگى او، اين باور را براى بيشتر محققان پديد آورده است كه وى اعتقادى به ماوراء طبيعت و اديان آسمانى نداشته است. (٥)

(٣)براى آشنايى با زندگى و انديشه‌هاى او، علاوه بر آثار قلمى او مراجعه شود به: طباطبايى، محمد محيط، مقدمه مجموعه آثار ميرزا ملكم خان؛ رايين، اسماعيل، ميرزا ملكم خان، زندگى و كوششهاى سياسى او؛ نورايى، فرشته، تحقيق درافكار ميرزا ملكم خان ناظم الدولة؛ الگار، حامد، ميرزا ملكم خان، ترجمه جهانگير عظيما و مجيد تفرشى؛ اصيل، حجت اللّه‌، زندگى و انديشه ميرزا ملكم خان ناظم الدولة؛ آدميت، فريدون، فكر آزادى و مقدمه نهضت مشروطيت.
(٤) رايين، اسماعيل، ميرزا ملكم خان، زندگى و كوششهاى سياسى او، ص٣٠.
(٥) همان،ص ٢٩؛ آدميت، فريدون، فكر آزادى و مقدمه نهضت مشروطيت، ص١٠٣؛ الگار، حامد، ميرزا ملكم خان، ص ١٤؛ نورايى، فرشته، تحقيق در افكار ميرزا ملكم خان ناظم الدولة، ص ٤٧ و ٥٤؛ اصيل، حجت اللّه‌، زندگى و انديشه ميرزا ملكم خان ناظم الدولة، ص ٨٢؛ جمعى از نويسندگان، دين و حكومت، مقاله حسن يوسفى اشكورى، ص ٥٤.