فتحعلى آخوند زاده، فرزند محمد تقى در شهر نوخه در منطقه قفقاز به دنيا آمد. پدرش از مردم تبريز، نياى او از اهالى رشت و مادرش از مراغه بود؛ از اين رو خود را ايرانى مى‌دانست و به آن مى‌باليد. او در دوران كودكى از پدر جدا شد و در كنار مادرش، تحت سرپرستى آخوند على اصغر، عموى مادرش قرار گرفت و به همين جهت به آخوندزاده شهرت يافت. آخوند على اصغر، دوست مى‌داشت كه او در سلك روحانيت درآيد و براى همين او را براى تحصيل علوم دينى به يكى از مدارس علميه گنجه فرستاد. در همان دوران با مردى به نام ميرزا شفيع كه شاعر و خطّاط بود و در ميان روحانيون گنجه به سستى اعتقاد متهم بود، آشنا شد. ميرزا شفيع مسير زندگى او را متحوّل كرد و او را از روحانى شدن بازداشت. آخوند زاده در اين باره مى‌گويد:

ميرزا شفيع، جميع مطالب عرفانيت را به من تلقين كرد و پرده غفلت را از پيش نظرم برانداخت. بعد از اين از روحانيت نفرت كردم. (٧٥)

پس از آن در سنّ بيست و سه سالگى به تفليس رفت و به آموختن زبان روسى و سپس مترجمى دستگاه حكومت روس درآمد و تا پايان زندگى در تفليس زيست و با سمت مترجمى به خدمت در ارتش روس پرداخت و تا درجه سرهنگى پيش رفت. شهر تفليس در آن دوران مقرّ حكومت قفقاز بود و به يكى از مراكز نشر انديشه غربى تبديل شده بود. آخوند زاده در طول سالهاى اقامت در تفليس با جمعى از متفكران و آزادى خواهان روسى كه توسط حكومت تزار به آن شهر تبعيد شده بودند و نيز با آثار فيلسوفانى چون ولتر، مونتسكيو، روسو، ميرابو، رنان و هيوم از راه ترجمه روسى آنها آشنا شد. (٧٦)

(٧٥) آخوند زاده، فتحعلى، الفباى جديد ومكتوبات، ص ٣٤٩.
(٧٦) براى آشنايى با سرگذشت ميرزا فتحعلى آخوند زاده مراجعه شود به: آخوند زاده، فتحعلى، الفباى جديد و مكتوبات، ص ٣٤٨ (سرگذشت خود نوشت وى)؛ آدميت، فريدون، انديشه‌هاى ميرزا فتحعلى آخوند زاده؛ مدد پور، محمد، سير تفكر معاصر در ايران، كتاب چهارم (تجدّد و دين زدايى در انديشه‌هاى ميرزا فتحعلى آخوند زاده) ؛ مولوى، محمد على، دائرة المعارف بزرگ اسلامى، جلد اوّل، مقاله آخوند زاده ؛ آرين پور، يحيى، از صبا تا نيما، ج١، ص٣٤٢ ـ ٣٥٨.