فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ٧ - ميراث زوجه از اموال غير منقول (٢) آية اللّه سيد محمود هاشمى شاهرودى
گفته شده كه عطف عقار برخانهها در اين حديث قرينهاى است بر اين كه مراد اعم از منازل است.
شيخ طوسى و مشهور فقهاى پس از او به استناد اين عمومات حكم به تعميم محروميت زوجه از ساير زمينها كردهاند. اين تعميم با ذكر خصوص رباع و عقار خانهها در بعضى از روايات منافاتى ندارد؛ زيرا هر دو مثِبت هستند و به هر دو عمل مىشود بى آنكه تعارضى با هم داشته باشند.
صاحب جواهر مىگويد:
... اين روايات با روايات ديگرى كه در آنها به محروميت زوجه از رباع، رباع زمين، عقار، عقار خانهها، خانهها و عقار اكتفا شده است، منافاتى ندارند، هردو در نفى ارث اتفاق دارند، نسبت اين دو دسته روايات مثل نسبت دو جمله «لاتضرب الرجال» و «لاتضرب زيداً» است.
معناى لغوى رباع و عقار نيز زيانى به اين حكم نمىرساند، رباع نزد علماى لغت به معناى منازل است، در كتاب العين آمده: «ربع يعنى منزل، وطن را ربع مىگويند؛ زيرا مردم در آن اقامت مىگزينند و مىآسايند، نيز گفته شده كه ربع، مرتعه بهارى است». ازهرى واصمعى مىگويند: «ربع به معناى خانه است، هر خانهاى كه باشد. مَربَع به معناى منزل بهارى است». فارابى نيز ربع را به همين معنا مىداند. البته ممكن است اين معنا در تركيبى؛ مانند «رباع الأرض» راست نيايد.
اما عقار، اگر چه ازهرى گفته به معناى رباع ـ منزل ـ است و در مختصر النافع نيز آمده: «زوجه از عقار ارث نمىبرد و از قيمت ساختمانها و ابزار و آلات ارث مىبرد و برخى از فقها اين حكم را به مزارع و قريهها نيز تعميم دادهاند.» اين عبارت تقريباً صريح است در اين كه عقار اختصاص به منزل (١١) دارد، ولى معروف در كتب لغت ـ چنانكه در كشف اللثام آمده ـ آن است كه عقار به معناى مزرعه و نخلستان يا معنايى عامتر از اين دو است.
در روايت آمده: «لايرثن النساء من العقار شيئاً و لهنّ قيمة البناء و الشجر و
(١١) در متن جواهر آمده: «بغير المنزل» كه ظاهراً سهو است.