دنياى جديد است عرضه كرد. به همين جهت، گاه به تفسير و تأويلهاى مدرن از قوانين اسلام مى‌پردازد. البته چنين تلاش‌هايى به ندرت در آثار او ديده مى‌شود، ولى پر واضح است كه اين كمبود، ناشى از بى ميلى او در اين زمينه نيست، بلكه نقصان توان عمليش بيش از اين به او اجازه اظهار نظر نمى‌داده است. از جمله اين موارد، يكسان انگارى او ميان فريضه امر به معروف و نهى از منكر با اصل آزادى در غرب است، او مى‌گويد:

همين آزادى كلام و قلم كه كل ملل متمدّنه اساس نظام عالم مى‌دانند، اولياى اسلام به دو كلمه جامعه بر كل دنيا ثابت و واجب ساخته‌اند: امر به معروف و نهى از منكر. كدام قانون دولتى است كه حق كلام و قلم را صريح‌تر از اين بيان كرده باشد. (٦٣)

يوسف خان مستشار الدوله تبريزى (م ١٣١٣ ق) روشنفكر ديگر عهد ناصرى نيز همينگونه تبليغ مى‌كرد و در صدد همانند سازى ميان آزادى بيان در غرب با امر به معروف و نهى از منكر بود. عبدالهادى حائرى پس از برشمردن تفاوت‌هاى بنيادين ميان اين دو مفهوم، تأكيد مى‌كند كه مستشار الدوله نيز همچون ميرزا ملكم خان در ايجاد هماهنگى ميان قوانين اسلامى و ارزش‌هاى اروپايى جدى نبود. او مى‌دانست كه اين دو، يعنى اسلام و اصول مشروطه غربى با هم تفاوت دارند، ولى از سوى ديگر آگاه بود كه مردم ميهن او براى دريافت و هضم مطالبى كه رنگ اسلامى داشته باشد، بيشتر آمادگى دارند؛ بنابراين كوشيد كه انديشه‌هاى نو را با آيات قرآن و حديث بيارايد تا همانطور كه در نامه مورخ ١٢٨٦ قمرى خود به آخوند زاده اشاره كرده است، «كسى نگويد كه فلان چيز بر ضد اسلام و يا اسلام مخالف ترقى و تمدن است». (٦٤)

ملكم با عباراتى عوام فريبانه كه حاكى از غفلت و بلكه نفرت او از ابعاد معنوى روح انسان در ارتباط با خداوند و عالم غيب است، تفسيرى دنيا مدار از «عبادت» ارائه مى‌دهد و مى‌گويد:

(٦٣) همان، ص١٨.
(٦٤) حائرى، عبدالهادى، تشيّع و مشروطيت در ايران، ص ٣٩.