ترجمه قانون در طب - ابن سينا - الصفحة ٣١١ - «اعتبارات هشتگانه مزاج»

مزاج‌هاى نامعتدل نسبت به هر يك از اعتبارات: نوع، صنف، شخص، و عضو كه ملاحظه شود، هشت گونه مى‌باشد با اين ويژگى مشترك كه همه آنها در برابر مزاج معتدل قرار دارند. [١]

اين هشت گونه از مزاج بدين منوال به وجود مى‌آيد كه خارج از اعتدال يا مفرد است، يعنى تنها در يك كيفيت (مثلًا گرمى) از حدّ اعتدال بيرون رفته است و يا مركب، يعنى در دو كيفيت (مثلًا گرمى و خشكى) از حدّ اعتدال خارج شده است؛ مزاج نامعتدل مفرد، يا در كيفيت فاعلى (اثر گذارى) در برابر مزاج معتدل قرار دارد، و آن بر دو قسم است:

١. مزاج گرم‌تر؛ يعنى: مزاج گرم‌تر از آنچه سزاوار است، ولى مرطوب‌تر و خشك‌تر از اعتدال نيست.

٢. مزاج سردتر؛ يعنى: مزاج سردتر از آنچه سزاوار است، ولى خشك‌تر و مرطوب‌تر از اعتدال نيست.

مزاج نامعتدل در كيفيت انفعالى (اثر پذيرى) در برابر مزاج معتدل قرار دارد، و آن بر دو قسم است:

١. مزاج خشك‌تر؛ يعنى: مزاج خشك‌تر از آنچه سزاوار است، ولى گرم‌تر يا سردتر از اعتدال نيست.

٢. مزاج مرطوب‌تر؛ يعنى: مزاج مرطوب‌تر از آنچه سزاوار است، ولى گرم‌تر يا سردتر از اعتدال نيست.

بايد به اين نكته توجه نمود كه اين چهار مزاج مفرد، در عالم خارج، دوام و درنگى ندارند، و زمان قابل اهميتى را به خود اختصاص نمى‌دهند، زيرا مزاج گرم‌تر از اعتدال، بدن‌

[١] اعتدال مزاج، مفهومى كلى و به تعبير منطقى، كلى مشكك مى‌باشد مانند مفهوم وجود كه بر همه مصاديق خود صدق مى‌كند، هر چند مراتب اعتدال بى‌نهايت باشد و هر شخص براى خود بهره شايسته از كيفيات را دارد ولى نسبت به يكديگر يكى گرمى بيشتر و ... ليكن همه در يك مفهوم يعنى اعتدال گرد مى‌آيند و خارج از اعتدال با همه اقسام خود در برابر آن قرار دارد.