ترجمه قانون در طب - ابن سينا - الصفحة ٣٣٤ - خون
ب. خون غير طبيعى، و آن دو گونه تحقق مىيابد:
١. خونى كه به خودى خود، و بدون آميختگى با چيزى (خلطى)، از مزاج شايسته خود تغيير يافته است، مثلًا مزاج آن سرد يا گرم گرديده است.
٢. خونى كه به سبب آميختن با خلط ناپسند [١] در مزاج طبيعى آن، تباهى به وجود آمده است، اين قسم نيز بر دو گونه مىباشد:
الف. خلط تباه از بيرون خون، نفوذ نموده و باعث فساد خون گرديده است.
ب. خلط تباه از خود خون به وجود آمده؛ مثلًا اندكى از خون متعفن شده در نتيجه بخش لطيف آن (متعفن)، صفراى غير طبيعى گرديده و بخش غليظ آن، سوداى غير طبيعى، [٢] و هر دو يا يكى از آن دو در خون باقى مانده و باعث فساد خون گرديده است. اين نوع از خون غير طبيعى هر دو گونهاش (الف و ب) به اقتضاى آنچه با آن آميخته، مختلف است، و آن از اصناف بلغم، سوداء، صفراء، و مائيت (آبى، كه از اخلاط محسوب نمىباشد.) به وجود مىآيد.
بنابراين، خون غير طبيعى (به سبب آميختن با مواد مختلف ويژگىهاى خود را از دست مىدهد.) از حيث قوام، گاه (به سبب آميزش با سوداء يا بعضى از اصناف بلغم) به صورت دُردى و غليظ مىگردد، و گاه (به سبب آميزش با صفراء يا آب) به صورت آبكى و رقيق، و از حيث رنگ، گاه (به سبب آميزش با سوداء) بسيار تيره و گاه (به سبب آميزش با بلغم) سفيد، و همچنين از حيث بو و مزه دگرگون مىگردد؛ پس (به سبب آميزش با صفراء)
[١] تعبير به خلط ناپسند دقيق نمىباشد، چنان كه اشاره خواهد شد گاه خون غير طبيعى، در اثر آميخته شدن با آب به وجود مىآيد؛ لذا تعبير به «ماده ناپسند» مناسبتر بود.
[٢] مشهور بر آن است كه خون به بلغم استحاله نمىگردد، لذا در پيدايش اين نوع از خون غير طبيعى، به صفراء و سوداء اشاره شد.