ترجمه قانون در طب - ابن سينا - الصفحة ٢٩٧ - فصل اركان

٣. هوا، جرمى يكسان است كه جايگاه طبيعى آن بالاى عنصر آب و در زير آتش قرار دارد، اين سبكى نسبى (نسبت به آب و خاك) عنصر هوا، بين عناصر است. طبيعت هوا، گرم وتر است.

نقش عنصر هوا، بين موجودات، ايجاد تخلخل‌ [١]، لطافت، سبكى و تصاعد بين‌

آنها مى‌باشد.

٤. آتش، جرمى يكسان كه جايگاه طبيعى آن بر فراز همه اجرام عنصرى مى‌باشد، مكان طبيعى آن (بخش انتهايى عنصر آتش) سطح مقعر فلك است، كه عالم كون‌

و فساد بدان منتهى مى‌گردد. اين، سبكى مطلق عنصر آتش مى‌باشد. طبيعت آتش، گرم و خشك است.

نقش عنصر آتش، بين موجودات ايجاد نضج (پختگى) و لطافت بين آنها و علاوه بر آن، با آميختن و جريان بين موجودات، باعث نفوذ عنصر هوا بين عناصر مى‌شود [٢]، نقش ديگر آتش، شكستن خلوص سردى دو عنصر سرد (آب و زمين) و كشاندن آن دو از محيط عنصريت (ناسازگارى) به سمت مزاجيت (سازگارى بين عناصر) مى‌باشد.

پيوسته دو عنصر سنگين (آب و زمين) در تكوّن و ثبات اعضا يارى رسانند، و دو عنصر سبك (هوا و آتش) در تكوّن و جنبش ارواح (روح حيوانى، طبيعى و نفسانى)، و حركت بخشى به اعضا يارى مى‌رسانند، اگرچه محرّك نخستين، به اذن آفريدگار، نفس (ناطقه) است. اين بود مبحث اركان. [٣]

[١] تخلخل، جدا سازى و ايجاد خَلَل بين اجزاى مواد مى‌باشد، مانند حلاجى پنبه كه هوا بين اجزاى آن نفوذ مى‌كند، تخلخل در واقع زمينه ساز سبكى و تصاعد مى‌باشد.

[٢] هوا هر چند بر ايجاد سبكى و تصاعد مواد تأثير گذار است ولى به سبب ضعف حرارت، قادر به جريان يافتن بين اجزاى آنها نمى‌باشد.

[٣] بحث اركان از مباحث طبيعيات قديم مى‌باشد كه وارد مباحث طبى شده است و به تعبير ابن سينا از موضوعات علم طب محسوب نمى‌شود، بلكه از اصول پيش فرضى است كه بايد طبيب آن را بپذيرد، لذا در تأويل نظريه عناصر چهارگانه مطالبى ارائه شده است، كه در اينجا به اختصار در اين باره توضيح مى‌دهيم.