توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٦٠ - مجاز عقلى

شرح فارسى:

توضيح‌

مجاز عقلى‌

مجاز عقلى كه بآن مجاز حكمى و مجاز در اثبات يا اسناد مجازى نيز مى‌گويند عبارتست از اسناد فعل يا شبه آن را بيكى از متعلّقاتشا كه براى آن بنا نشده البته بكمك قرينه دالّه بر اين اسناد چنانچه فعل مبنى براى فاعل را به غير فاعل و مبنى براى مفعول را بغير مفعول نسبت دهيم.

و مراد از اينكه مى‌گوئيم در مجاز فعل يا شبه فعل به غير ما هو له نسبت داده مى‌شود خصوص هيچكدام از واقع يا به عقيده متكلّم نيست بلكه اعم است از اينكه غير ما هو له غير باشد در واقع يا غيريّتش بحسب اعتقاد متكلّم باشد.

قوله: و بهذا سقط ما قيل الخ: بتعريف مزبور اشكالى شده و بيان آن اينست:

مقصود از غير ما هو له اگر از نظر متكلّم باشد قيد (بتأوّل) زائد است زيرا وقتى ظاهر متكلّم دلالت كند براينكه اسناد بغير ما هو له است ديگر احتياج به نصب قرينه نيست و اگر منظور غير ما هو له بحسب واقع است اگرچه قيد مزبور لازم الذّكر است ولى تالى فاسد آن اينست كه لازم مى‌آيد بعضى از امثله مجاز از تعريف خارج شود و آن در جائى استكه دهرى بطور مجاز بگويد:

انبت اللّه البقل كه در اين مثال با اينكه مجاز هست معذلك اسناد بغير ما هو له بحسب واقع نيست.