توضيح المباني في شرح مختصر المعاني

حمد و شكرو نسبت بين آنها

كلام در اطراف لفظ الله

اختلاف در كلمه الله

كلام در اطراف عبارت على ما انعم

براعت و استهلال

سجع و قافيه

مقصود از حكمت

مقصود از فضل الخطاب

كلام در اطراف كلمه آل

منظور از صحابى

اصل كلمه اما

حالات كلمه بعد

دليل براى اسم بودن مهما

ظرف بودن كلمه لما

علم بلاغت و اقسام آن

شرافت علم و بلاغت

ايهام و ترشيح و نظم

فهرست مطالب كتاب مفتاح العلوم

مدح در اطراف كتاب مفتاح العلوم

عدم جواز تقديم معمول مصدر بر آن

انتقاد بكتاب مفتاح العلوم

مدح مصنف نسبت به كتابش

فهرست مطالب كتاب

مقصود از مقدمه

اقسام مقدمه

فصاحت و مورد استعمال آن

مقصود از كلام

معانى منفرد

بلاغت و مورد استعمال آن

فصاحت مفرد

نقد شارح بر مصنف راجع بفصاحت در مفرد

ضابطه تنافر

كلام خلخالى و نقد شارح

اقسام حروف از حيث صفات

كلام زوزنى و نقد شارح

غرابت و معناى آن

مخالفت با قياس

كراهت در سمع

فصاحت در كلام

ضعف تأليف

وجه تعدد مثال

تعقيد لفظى

كلام قيل و جواب از آن

تعقيد معنوى

كثرت تكرار

كلام زوزنى و نقد شارح

تتابع اضافات

نقد مصنف

توضيح فصاحت متكلم

تعريف ملكه

مقولات عشر

شرح اعراض نسبى

بلاغت در كلام

علت اختلاف مقتضيات احوال

اعتبار مناسب و مقصود از آن

ارتفاع شان كلام فصيح

رجوع بلاغت به لفظ

اطلاق فصاحت به بلاغت

دو طرف بلاغت

وجوهى كه تابع بلاغت هستند

بلاغت متكلم

مرجع بلاغت

تشخيص كلام فصيح از غبر فصيح

كلام زوزنى و دفع آن

نتيجه گفتار

وجه تسمه علم بيان و معانى به بلاغت

فن اول علم معانى

وجه تقديم معانى بر بيان

تعريف علم معانى

مقصود از احواليكه با مقتضاى حال مطابق هستند

مقصود از معرفت

حال و مقتضاى حال

ابواب علم معانى

وجه حصر در ابواب هشتگانه

نسبت و تعريف آن

خبر و انشاء

تطويل و حشو

صدق و كذب و آراء علماء

رأى نظام

اشكال و جواب

استدلال نظام و جواب از آن

رأى جاحظ

نسبت بين آراء

استدلال جاحظ

جواب از استدلال جاحظ

مبحث احوال اسناد خبرى

تعريف اسناد خبرى

مقصود از مخبر

فائده خبر و لازمه فائده خبر

تنزيل مخاطب

وظيفه متكلم

نامگذارى كلام نسبت به موارد سهگانه

آوردن كلام برخلاف مقتضاى ظاهر بواسطه مصلحتى از مصالح

اقسام اسناد

مجاز عقلى

اقسام مجاز عقلى

ملابسات و متعلقات فعل

كلام شارح در مطول

خاصيت قيد تاول در تعريف مجاز

اقسام مجاز

وجه انحصار مجاز

وقوع مجاز در قرآن

جريان مجاز عقلى در انشاء

لزوم قرينه در مجاز و اقسام آن

اقسام قرينه

مقاله شيخ عبد القاهر

اعتراض فخر رازى

رأى سكاكى

نظر مصنف و كلام شارح

مقاله مترجم

رأى سكاكى در مجاز عقلى

انتقاد مصنف به سكاكى

جواب شارح از اعتراضات مصنف

ايراد ديگر بر سكاكى

جواب شارح از ايراد

احوال مسنداليه

مبحث احوال مسنداليه

حذف مسنداليه و غرض از آن

ذكر مسنداليه و غرض از آن

تعريف مسنداليه

ضمير آوردن مسنداليه

علم آوردن مسنداليه

مثال مسنداليه علم

تحقيق در لفظ جلاله

غرض از علم آوردن مسنداليه

كلام بعضى از ادباء

موصول آوردن مسنداليه

خطاء خلخالى و كلام شارح

اسم اشاره آوردن مسنداليه

فائده ادبى

آوردن مسنداليه با الف و لام

اقسام الف و لام

فرق الف و لام عهد ذهنى با نكره

فرق الف و لام حقيقت با اسمجنس و الف و لام عهد

اقسام استغراق

استغراق مفرد و غير آن

كلام شارح در مطول

معرف باضافه مسنداليه

نكره آوردن مسنداليه

صفت آوردن براى مسنداليه

تأكيد مسنداليه

نقد شارح

آوردن عطف بيان براى مسنداليه

آوردن بدل براى مسنداليه

آوردن عطف براى مسنداليه

آوردن ضمير فصل براى مسنداليه

تقديم مسنداليه

مقصود از تقوى حكم

مناقشه در كلام سكاكى

مقاله ابن مالك و جماعت ديگر

وجه استفاده عموم از تقديمو انتقاد آن در صورت تأخير

مقصود از تأكيد و تأسيس

وجه تقديم تأسيس بر تأكيد

بيان لزوم ترجيح تأكيد بر تأسيس

شرح لزوم در صورت تقديم مسنداليه بر نفى

دنباله تقرير لزوم ترجيح تأكيد بر تاسيس در صورت تقديم

تقرير لزوم ترجيح تأكيد بر تاسيس در صورت تأخير

دفاع از طرف ابن مالكو انتقاد بكلام مصنف

جواب شارح از كلام دفاعكننده

مقاله شيخ عبد القاهر

آوردن كلام برخلاف مقتضاى ظاهر

مقاله سكاكى

التفات و اقسام آن

التفات از نظر جمهور

نسبت التفات بعقيده سكاكى و جمهور

مثال التفات از تكلم به خطاب

مثال التفات از تكلم به غيبت

مثال التفات از خطاب به تكلم

مثال التفات از خطاب به غيبت

مثال التفات از غيبت به تكلم

مثال التفات از غيبت به خطاب

وجه حسن التفات

مواردى از مخالفت با مقتضاى ظاهردر غير باب مسنداليه

تعبير از مستقبل بلفظ ماضى

بحث و انتقاد شارح

قلب و خلاف مقتضاى ظاهر بودنش

پايان كتاب

توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨١ - غرابت و معناى آن

[غرابت و معناى آن‌]

شارح گويد:

غرابت آنست كه كلمه وحشى و غير مألوف باشد يعنى معنايش روشن نبوده و استعمالش مأنوس نباشد همچون كلمه [مسرّج‌] در كلام [عجّاج‌] كه مى‌گويد:

و مقلة و حاجبا مزججا

و فاحما و مرسنا مسرّجا