توضيح المباني في شرح مختصر المعاني - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١٤٠ - علت اختلاف مقتضيات احوال

ترجمه‌

مصنف گويد:

و براى هركلمه‌اى با مصاحبش مقامى مى‌باشد.

شارح گويد:

منظور از [صاحبتها] كلمه ديگرى است كه با اين كلمه همراه باشد و مقصود آنست كه براى هركلمه با كلمه ديگرى كه با آن همراه است مقامى بوده كه اينكلمه با مشاركات كلمه مصاحب در معنا آن را ندارد.

مثلا فعليكه مقصود اقترانش با شرط بوده برايش با [ان‌] مقامى است كه با [اذا] نمى‌باشد و همچنين هريك از ادوات شرط با فعل ماضى واجد مقامى هستند كه با مضارع داراى آن نمى‌باشند و بهمين قياس است كلمات در موارد ديگر.

شرح فارسى:

توضيح‌

و نيز هركلمه‌اى نسبت بكلمه مقرون و همراهش داراى مقامى است كه با كلمه ديگر چنين نمى‌باشد اگرچه كلمه دوّم از نظر معنا يا جهات ديگر همچون كلمه اوّل باشد.

مثلا فعل با [ان‌] كه از حروف شرط است مقامى دارد كه در صورت مصاحبت با [اذا] ندارد يا مثلا تمام ادات شرط با ماضى داراى مقامى هستند كه با فعل مضارع ندارند چنانچه بهمين قياس مى‌توان گفت فعل با بعضى از ادات استفهام نظير [هل‌] داراى مقامى است كه با بعضى ديگر چون [همزه‌] ندارد.

قوله: كلمة اخرى مصاحبة لها: ضمير در [لها] به [كلمة]